Folklorda lirik növün janrlarının xüsusiyyətləri (Horizon Multidisiplinar Elmi Jurnal, 2026)
Folklorda lirik növ xalqın daxili hiss və duyğularını ifadə edən ən mühüm bədii yaradıcılıq sahələrindən biridir. Ədəbiyyat nəzəriyyəsinə görə bədii ədəbiyyat üç əsas növə – epik, dramatik və lirik növlərə bölünür. Lirik növ insanın daxili aləmini, emosiyalarını və həyat hadisələrinə münasibətini poetik dillə ifadə edir. Bu növdə hadisələrin geniş təsvirindən daha çox insanın ruh halı, sevinc və kədəri, sevgi, həsrət, ümid və digər mənəvi duyğular ön plana çıxır. Lirik əsərlər adətən qısa olsa da, güclü emosional təsirə və dərin məzmuna malik olur. Lirik növün tarixi çox qədimdir. Qədim dövrlərdə şeirlər musiqi alətlərinin müşayiəti ilə ifa edilmiş, sonradan bu ənənə folklorda və yazılı ədəbiyyatda inkişaf etmişdir. Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatında lirik janrlar xalqın həyat tərzini, adət-ənənələrini və dünyagörüşünü əks etdirən kollektiv yaradıcılıq nümunələri kimi formalaşmışdır. Bu nümunələr uzun illər şifahi şəkildə yayılmış və nəsildən-nəslə ötürülmüşdür. Folklorun lirik janrlarına nəğmələr, bayatılar, ağılar, laylalar, oxşamalar və vəsfi-hallar daxildir. Bu janrların hər biri müəyyən həyat hadisələri və emosional vəziyyətlə bağlı yaranmışdır. Məsələn, bayatılar qısa və mənalı şeir forması kimi xalq hikmətini ifadə edir, ağılar insan itkisi ilə bağlı kədərli hissləri əks etdirir, laylalar isə ana məhəbbətini və qayğısını ifadə edir. Nəğmələr isə əmək, mərasim və mövsüm hadisələri ilə bağlı yaranmışdır. Ümumilikdə, folklorun lirik janrları Azərbaycan xalqının mənəvi dünyasını, estetik düşüncəsini və mədəni dəyərlərini əks etdirən mühüm irsdir. Bu janrlar həm xalqın tarixi yaddaşını qoruyur, həm də milli mədəniyyətin inkişafında böyük rol oynayır.
Keywords: folklor; lirik janrlar; xalq yaradıcılığı; lirik növün xüsusiyyətləri