Horizon Multidisiplinar Elmi Jurnal akademik fənlərin geniş spektri üzrə yüksək keyfiyyətli tədqiqatı inkişaf etdirməyə həsr olunmuş beynəlxalq, nəzərdən keçirilən elmi nəşrdir. Jurnal təbiət elmləri, mühəndislik, tibb elmləri, sosial elmlər və fənlərarası sahələri əhatə edən orijinal tədqiqat məqalələrinin, icmal sənədlərinin, qısa ünsiyyətlərin və elmi müzakirələrin yayılması üçün inteqrativ platforma təqdim edir. Müxtəlif tədqiqat sahələri arasında intellektual mübadiləni təşviq etməklə, jurnal innovativ perspektivləri, metodoloji ciddiliyi və intizamlar arası əməkdaşlığı təşviq etmək məqsədi daşıyır. Horizon Multidisciplinary Scientific Journal-ın redaksiya siyasəti akademik dürüstlük, şəffaflıq və elmi mükəmməllik prinsiplərinə əsaslanır. Bütün təqdimatlar orijinallığı, metodoloji əsaslılığı və elmi töhfəni təmin etmək üçün müvafiq sahələrdə ekspertlər tərəfindən həyata keçirilən ciddi ikiqat kor rəy prosesindən keçir. Jurnal beynəlxalq nəşr standartlarını, etik qaydaları və elmi nəşrlərdə ən yaxşı təcrübələri qorumağa sadiqdir. Qlobal müəllifliyi və oxucu kütləsi vasitəsilə jurnal müasir elmi çağırışlara cavab verən və nəzəri tərəqqiyə, eləcə də praktik tətbiqlərə töhfə verən təsirli tədqiqatların yayılmasına dəstək olmağa çalışır. Fənlərarası dialoqu təşviq etməklə, Horizon Multidisiplinar Elmi Jurnal beynəlxalq miqyasda bilikləri bölüşmək və innovasiyaları təşviq etmək istəyən tədqiqatçılar, akademiklər və peşəkarlar üçün nüfuzlu forum olmağa can atır.
Türkiye’de enflasyon ve işsizlik ilişkisi: phillips eğrisi çerçevesinde bir analiz
Amaç: Bu çalışma, 1960-2023 yılları arasında kapsayan 64 yıllık dönemde Türkiye ekonomisinde yıllık enflasyon oranı ile işsizlik oranı arasındaki uzun dönemli ilişkiyi Phillips Eğrisi kuramsal çerçevesi kapsamında incelemeyi amaçlamaktadır. Yöntem: Nicel araştırma yöntemi benimsenmiş; Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) ve Dünya Bankası kaynaklı yıllık veriler kullanılmıştır. Veri setinin normallik varsayımı Shapiro-Wilk testi ile, doğrusal ilişki varlığı ise Pearson korelasyon analizi ile sınanmıştır. En Küçük Kareler (EKK) yöntemi ile tahmin edilen basit doğrusal regresyon modelinde t-istatistiği ve p-değerleri hesaplanmış; modele ilişkin Gauss-Markov varsayımları (doğrusallık, sıfır koşullu ortalama, sabit varyans, otokorelasyon yokluğu) sistematik biçimde test edilmiştir. Ayrıca 1960-1979, 1980-2001 ve 2002-2023 olmak üzere üç alt döneme ait ayrı analizler gerçekleştirilmiştir. Bulgular: Tüm dönem için Pearson korelasyon katsayısı () olarak hesaplanmış; enflasyon ile işsizlik arasında istatistiksel olarak anlamlı, orta şiddette pozitif bir ilişki tespit edilmiştir. En Küçük Kareler (EKK) regresyon modeli () anlamlı bir eğim katsayısı üretmiş olmakla birlikte modelin açıklama gücü düşük kalmıştır (). Alt dönem analizleri, ilişkinin yönünün ve şiddetinin farklı ekonomik rejimlerde kayda değer biçimde değiştiğini ortaya koymuştur. Sonuç: Türkiye’de 64 yıllık uzun dönemde geleneksel Phillips Eğrisi ilişkisinin geçerli olmadığı; aksine stagflasyon dinamikleri, kronik enflasyon ataleti ve dışsal şokların birleşiminden kaynaklanan pozitif bir korelasyon örüntüsünün hâkim olduğu görülmektedir. Bulgular, gelişmekte olan ekonomilere yönelik özgün makroekonomik modellerin geliştirilmesi gerektiğine ve para politikasının güvenilirliğinin kritik rolüne işaret etmektedir.
Müəllif hüququ (c) 2026 Horizon Multidisiplinar Elmi Jurnal https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Nəticəyönümlü idarəetmədə datalardan istifadə
Datalara əsaslanan nəticəyönümlü idarəetmə müasir idarəetmə sistemlərinin səmərəli fəaliyyət göstərməsi üçün zəruri olan kompleks yanaşmalardan biridir. Bu idarəetmə modeli təşkilatların fəaliyyətini yalnız intuitiv qərarvermə ilə deyil, real faktlara, analitik nəticələrə və ölçülə bilən göstəricilərə əsaslanaraq həyata keçirməsinə şərait yaradır. Data əsaslı idarəetmənin tətbiqi idarəetmə mədəniyyətinin modernləşməsinə, strateji planlaşdırmanın elmi əsaslarla qurulmasına və performansın obyektiv qiymətləndirilməsinə mühüm töhfə verir. Məlumatların toplanması, təhlili və istifadəsi arasında qurulan sistemli əlaqə təşkilatların həm daxili proseslərini, həm də xarici mühitlə münasibətlərini daha effektiv şəkildə tənzimləməyə imkan yaradır. Nəticəyönümlü idarəetmədə dataların rolu fəaliyyətin yalnız nəticələrə görə deyil, həm də bu nəticələrə gətirib çıxaran proseslərin keyfiyyətinə görə qiymətləndirilməsinə şərait yaradır. Bu, idarəetmə sisteminə çeviklik, şəffaflıq və hesabatlılıq kimi mühüm xüsusiyyətlər qazandırır. Şəffaflıq təşkilatın maraqlı tərəfləri ilə münasibətlərdə daha yüksək etimad formalaşdırır, hesabatlılıq isə fəaliyyətin hər mərhələsində məsuliyyət hissinin güclənməsini təmin edir. Data əsaslı qərarvermə həm risklərin proqnozlaşdırılmasına, həm də problemlərin erkən mərhələdə aşkar edilərək vaxtında müdaxilə edilməsinə şərait yaradır. Dataların düzgün və məqsədyönlü istifadəsi resursların daha səmərəli bölüşdürülməsinə, prioritetlərin dəqiq müəyyənləşdirilməsinə və strateji məqsədlərin reallaşdırılmasına əhəmiyyətli təsir göstərir. Analitik təhlillər vasitəsilə fəaliyyət göstəricilərinin müqayisəsi, proqnozlaşdırılması və monitorinqi həyata keçirilir ki, bu da idarəetmə prosesində davamlı təkmilləşməni stimullaşdırır. Beləliklə, data əsaslı idarəetmə təşkilatlara yalnız keçmiş nəticələri qiymətləndirmək deyil, həm də gələcək inkişaf istiqamətlərini müəyyən etmək üçün güclü vasitə təqdim edir. Ümumilikdə, datalara əsaslanan nəticəyönümlü idarəetmə idarəetmə prosesinin müasir tələblərə uyğun qurulmasını təmin edir, səmərəliliyi artırır və uzunmüddətli dayanıqlığı gücləndirir. Bu yanaşma həm dövlət, həm də özəl sektorda innovativ idarəetmə mədəniyyətinin formalaşmasına, xidmət keyfiyyətinin yaxşılaşdırılmasına və strateji məqsədlərə daha əlçatan şəkildə çatılmasına xidmət edir. Data əsaslı idarəetmə yalnız bir alət deyil, təşkilatların gələcək uğurlarını müəyyən edən fundamental idarəetmə fəlsəfəsidir.
Orxon-Yenisey abidələrindəki tərbiyəvi ideyaların pedaqoji əhəmiyyəti
Türk xalqlarının yazılı mədəniyyətinin ilk nümunəsi sayılan Orxon-Yenisey kitabələri, siyasi və linqvistik əhəmiyyətinin yanında, dərin bir pedaqoji məzmun da daşıyır. Bu məqalədə söz konusu abidələr müasir təhsil elminin prizmasından nəzərdən keçirilmiş, içlərindəki tərbiyəvi ideyalar sistematik şəkildə təhlil edilmişdir. Araşdırma göstərir ki, Bilgə Xaqan, Kültigin və Tonyukuk abidələrindəki xitablar, xəbərdarlıqlar və tarixi nümunələr müasir pedaqogikadakı dəyərlər tərbiyəsi, tənqidi düşüncənin formalaşdırılması, liderlik hazırlığı və tarixi şüurun inkişafı kimi anlayışlarla mahiyyətcə üst-üstə düşür. Dövlət rəhbərlərinin xalqla quruculuq etdiyi münasibət isə qeyri-formal maarifçiliyin erkən bir forması kimi xarakterizə edilə bilər. Bütün bu xüsusiyyətlər kitabələrin yalnız tarixi abidə deyil, nəsillərdən nəsillərə ötürülən pedaqoji bir miras olduğunu sübut edir.
İrəvanın satira aynası: "Lək-lək" jurnalı
Bu məqalədə satirik mətbuatın cəmiyyətdəki islahatçı rolu və milli təfəkkürün formalaşmasına təsiri "Lək-lək" jurnalının nümunəsində geniş təhlil olunur. Nəşrin əsas qayəsi xalqı ətalətdən uyanmağa səsləmək, cəmiyyətdəki nöqsanları və köhnəlmiş adətləri acı gülüş vasitəsilə ifşa etmək olmuşdur. Yazıda jurnalın ədəbi dili, tənqid hədəfləri və maarifçilik missiyası araşdırılır. Müəlliflərin bədii üslubu, cəsarətli tənqidləri və xalqın özünüdərki yolunda atdıqları addımlar məqalənin əsas qayəsini təşkil edir. "Lək-lək" təkcə bir mətbu orqan deyil, həm də dövrün ictimai mənzərəsini əks etdirən güzgü kimi dəyərləndirilir. Məqalədə satiranın xalqın mənəvi inkişafındakı əvəzsiz rolu və jurnalın yaratdığı ədəbi məktəbin önəmi vurğulanır. Bu araşdırma milli mətbuatın çətin, lakin şərəfli inkişaf yoluna işıq tutur.
Mənfi submədəniyyətə qoşulan yeniyetmələrin sosial adaptasiyası və profilaktik tədbirlər
Məqalədə Yeniyetmələrin mənfi submədəniyyətlərə qoşulması və sosial adaptasiya problemləri onların şəxsiyyət inkişafına, davranışlarına və cəmiyyətə inteqrasiyasına ciddi təsir göstərən mühüm sosial-psixoloji proseslərdəndir. Bu problemlərin yaranmasında əsas amillər kimi ailədaxili münasibətlərin zəifliyi, valideyn nəzarətinin qeyri-kafi olması, məktəb mühitində sosial təcrid, bullinq və akademik uğursuzluqlar, həmçinin həmyaşıd qruplarının güclü təsiri qeyd olunur. Yeniyetmələr bu mərhələdə aidiyyət hissinə və qəbul olunmağa ehtiyac duyduqları üçün bəzən mənfi submədəniyyətlərə yönələ bilirlər. İnformasiya texnologiyaları və sosial şəbəkələr də bu prosesə təsir edərək riskli davranış modellərinin yayılmasını sürətləndirir. Bu problemlərin qarşısının alınmasında profilaktik tədbirlər mühüm rol oynayır. Ailədə emosional dəstəyin gücləndirilməsi, məktəbdə sağlam psixoloji mühitin yaradılması, sosial bacarıqların inkişaf etdirilməsi və psixoloji xidmətlərin təşkili yeniyetmələrin adaptasiya prosesini asanlaşdırır. Eyni zamanda asudə vaxtın səmərəli təşkili, idman və sosial fəaliyyətlərə cəlb olunma onların pozitiv inkişafına şərait yaradır. Nəticə etibarilə, ailə, məktəb və cəmiyyətin birgə fəaliyyəti yeniyetmələrin mənfi submədəniyyətlərin təsirindən qorunmasında və onların sağlam sosial şəxsiyyət kimi formalaşmasında əsas rol oynayır.
Sosial-iqtisadi inkişafda sahibkarlıq təşəbbüslərinin dəstəklənməsi
Sahibkarlıq təşəbbüslərinin dəstəklənməsi müasir sosial-iqtisadi inkişafın əsas hərəkətverici qüvvələrindən biri kimi çıxış edir. Qloballaşan dünyada iqtisadi artımın davamlılığı yalnız dövlət investisiyaları ilə deyil, eyni zamanda çevik, innovativ və risk götürmə qabiliyyətinə malik sahibkarların fəaliyyəti ilə təmin olunur. Sahibkarlıq yeni iş yerlərinin yaradılması, rəqabət mühitinin genişlənməsi, istehsalın şaxələndirilməsi və ümumilikdə cəmiyyətin rifah səviyyəsinin yüksəldilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu baxımdan, dövlətin və cəmiyyətin sahibkarlıq təşəbbüslərinə münasibəti, onların inkişafı üçün yaradılan şərait və dəstək mexanizmləri sosial-iqtisadi inkişafın istiqamətini müəyyən edən əsas amillərdəndir. Sahibkarlıq təşəbbüslərinin dəstəklənməsi ilk növbədə iqtisadi fəallığın artmasına səbəb olur. Yeni biznes ideyalarının reallaşdırılması bazarda yeni məhsul və xidmətlərin yaranmasına gətirib çıxarır ki, bu da istehlakçı seçimlərinin genişlənməsinə şərait yaradır. Rəqabətin güclənməsi isə keyfiyyətin yüksəlməsi və qiymətlərin optimallaşması ilə nəticələnir. Bu proses həm istehsalçıların, həm də istehlakçıların maraqlarına xidmət edir və nəticədə iqtisadi sistemin səmərəliliyi artır. Sahibkarlıq təşəbbüsləri olmadan iqtisadiyyatın dinamik inkişafı mümkün deyil, çünki dövlət strukturları çox vaxt bazarın sürətli dəyişikliklərinə çevik reaksiya verə bilmir. Sosial aspektdən yanaşdıqda sahibkarlığın dəstəklənməsi məşğulluq probleminin həllində mühüm rol oynayır. Xüsusilə kiçik və orta sahibkarlıq subyektləri geniş işçi qüvvəsini cəlb etmək qabiliyyətinə malikdir. Yeni müəssisələrin yaradılması işsizliyin azalmasına, əhalinin gəlir səviyyəsinin artmasına və sosial sabitliyin möhkəmlənməsinə xidmət edir. Bu proses regionlar üzrə balanslı inkişafın təmin olunmasına da müsbət təsir göstərir. Regionlarda sahibkarlıq təşəbbüslərinin təşviqi miqrasiyanın qarşısını alır, yerli resurslardan səmərəli istifadəni təmin edir və regional iqtisadi fərqlərin azalmasına kömək edir. Dövlətin sahibkarlığa dəstək siyasəti bu sahədə əsas istiqamətləndirici rol oynayır. Vergi güzəştləri, subsidiyalar, güzəştli kreditlər və investisiya təşviqi mexanizmləri sahibkarların fəaliyyətini stimullaşdıran əsas alətlərdir. Bu tədbirlər sahibkarların maliyyə yükünü azaldır, riskləri minimuma endirir və yeni layihələrin həyata keçirilməsini daha cəlbedici edir. Xüsusilə startapların inkişafı üçün yaradılan inkubasiya mərkəzləri və innovasiya parkları gənc sahibkarların ideyalarını reallaşdırmaq üçün mühüm platforma rolunu oynayır. Dövlət tərəfindən yaradılan hüquqi və institusional mühit də sahibkarlığın inkişafında həlledici əhəmiyyət kəsb edir. Maliyyə resurslarına çıxış sahibkarlığın inkişafında əsas problemlərdən biridir və bu sahədə dəstək mexanizmlərinin gücləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bank kreditlərinin əlçatanlığı, faiz dərəcələrinin aşağı olması və alternativ maliyyələşdirmə vasitələrinin inkişafı sahibkarların fəaliyyət imkanlarını genişləndirir. Mikro maliyyə institutları, risk kapitalı fondları və kraudfandinq platformaları kiçik və orta sahibkarlar üçün mühüm maliyyə mənbələrinə çevrilmişdir. Bu alətlər sahibkarların ilkin kapital çatışmazlığını aradan qaldırmağa və bizneslərini genişləndirməyə imkan verir.
Vergilərin planlaşdırması və vergi dərəcələrinin müasir vəziyyəti
Məqalədə vergilərin planlaşdırılması və vergi dərəcələrinin müasir vəziyyəti iqtisadi və hüquqi baxımdan geniş şəkildə təhlil edilmişdir. Araşdırmanın əsas məqsədi vergi planlaşdırılmasının iqtisadi subyektlərin maliyyə fəaliyyətinə təsirini, vergi dərəcələrinin iqtisadi inkişafda rolunu və müasir vergi sistemlərinin əsas xüsusiyyətlərini müəyyən etməkdən ibarətdir. Tədqiqat zamanı nəzəri təhlil, müqayisəli yanaşma, SVOT təhlili və beynəlxalq təcrübənin müqayisəsi metodlarından istifadə olunmuşdur. Müəyyən edilmişdir ki, vergi planlaşdırılması müəssisələrin maliyyə resurslarından daha səmərəli istifadə etməsinə, vergi yükünün optimallaşdırılmasına və investisiya imkanlarının genişlənməsinə şərait yaradır. Eyni zamanda, vergi qanunvericiliyinin sabitliyi, vergi dərəcələrinin optimal müəyyənləşdirilməsi, vergi inzibatçılığı və rəqəmsallaşma vergi uyğunluğuna birbaşa təsir göstərir. Məqalədə inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan ölkələrin vergi sistemləri müqayisə edilmiş, proqressiv və düz vergi modellərinin üstünlükləri təhlil olunmuşdur. Rəqəmsal iqtisadiyyatın inkişafı, elektron ticarət və kriptovalyutaların yayılması vergi planlaşdırılmasında yeni çağırışlar yaratmışdır. Nəticədə müəyyən edilmişdir ki, səmərəli vergi siyasəti və optimal vergi yükü iqtisadi artımın, investisiya mühitinin və sosial rifahın təmin edilməsində mühüm rol oynayır.
Peşə təhsilində kurikulumun əmək bazarına uyğunlaşdırılmasında pedaqoji fəaliyyətin rolu
Müasir cəmiyyətdə ənənəvi tədris metodları getdikcə köhnəlir ki, bu da peşə təhsilində təhsilin keyfiyyətinin nəzərəçarpacaq dərəcədə aşağı düşməsində özünü göstərir. Müəllimlər təkcə informasiya mühitindən istifadə etmək üçün müəyyən səriştə və bacarıqların əldə edilməsi ilə deyil, həm də təhsilin universal informativ prosesinin əhəmiyyətini və səmərəliliyini dərk etməklə üzləşirlər. Bu məqalədə peşə təhsilində kurikulumun əmək bazarına uyğunlaşdırılmasında pedaqoji fəaliyyətin rolu sistemli şəkildə təhlil edilmişdir. Müasir dövrdə ənənəvi tədris metodlarının effektivliyinin azalması fonunda təhsil sisteminin yenilənməsi və əmək bazarının tələblərinə uyğunlaşdırılması zəruri hesab olunur. Bu baxımdan kurikulumun məzmunu yalnız nəzəri biliklərin ötürülməsi ilə məhdudlaşmamalı, eyni zamanda praktik bacarıqların formalaşdırılmasına yönəlməlidir. Tədqiqatda müəllimin pedaqoji fəaliyyəti əsas faktor kimi qiymətləndirilmişdir. Müəllim kurikulumun tətbiqində təşkilatçı, istiqamətləndirici və qiymətləndirici rol oynayaraq təlim prosesini əmək bazarının real tələblərinə uyğunlaşdırır. Onun peşəkar səriştəsi, pedaqoji bacarıqları və kommunikasiya qabiliyyəti təlimin keyfiyyətini birbaşa müəyyən edir. Eyni zamanda müəllimin innovativ yanaşmaları tətbiq etməsi və müasir texnologiyalardan istifadə etməsi kurikulumun aktuallığını artırır. Məqalədə pedaqoji fəaliyyət yalnız bilik ötürülməsi deyil, həm də şagirdlərin fərdi xüsusiyyətlərinin nəzərə alınması, onların motivasiyasının artırılması və sosial bacarıqlarının inkişaf etdirilməsi ilə xarakterizə olunur. Bu yanaşma şagirdlərin əmək bazarına daha hazırlıqlı çıxmasına şərait yaradır.
Sənaye sektorunda təhlükəsizlik mədəniyyətinin formalaşmasında təlim, maarifləndirmə və əlaqə mexanizmlərinin rolu
Sənaye və xidmət müəssisələrində təhlükəsizlik mədəniyyətinin formalaşdırılması əmək mühafizəsi və istehsalat təhlükəsizliyinin əsas istiqamətlərindən biridir. Təhlükəsizlik mədəniyyəti yalnız texniki vasitələrin tətbiqi ilə deyil, həm də işçilərin davranışı, rəhbərlik siyasəti, təşkilati münasibətlər və kollektiv məsuliyyət prinsipləri ilə formalaşır. Məqalədə təhlükəsizlik mədəniyyətinin mahiyyəti, onun inkişafına təsir edən amillər, işçilərin peşə hazırlığının artırılması və müəssisədaxili kommunikasiya sistemlərinin rolu geniş şəkildə təhlil edilmişdir. Müəyyən olunmuşdur ki, davamlı təlim proqramları, praktiki məşğələlər, simulyasiya üsulları və maarifləndirmə tədbirləri işçilərdə təhlükəsiz davranış vərdişlərinin formalaşmasına, risklərin düzgün qiymətləndirilməsinə və fövqəladə hallarda operativ qərarvermə bacarıqlarının inkişafına mühüm təsir göstərir. Effektiv kommunikasiya mexanizmləri isə təhlükəsizlik problemlərinin vaxtında aşkarlanmasına, rəhbərliklə işçilər arasında qarşılıqlı etimadın möhkəmlənməsinə və müəssisələrdə dayanıqlı təhlükəsizlik sisteminin yaradılmasına şərait yaradır. Eyni zamanda təhlükəsizlik mədəniyyətinin yüksək səviyyədə təşkili müəssisələrdə əmək məhsuldarlığının artmasına, istehsalat xərclərinin azalmasına və sosial sabitliyin güclənməsinə müsbət təsir edir.
təhlükəsizlik mədəniyyəti, əmək mühafizəsi, təlim proqramları, maarifləndirmə, kommunikasiya mexanizmləri, istehsalat təhlükəsizliyi, risklərin idarə olunması.
Folklorda lirik növün janrlarının xüsusiyyətləri
Folklorda lirik növ xalqın daxili hiss və duyğularını ifadə edən ən mühüm bədii yaradıcılıq sahələrindən biridir. Ədəbiyyat nəzəriyyəsinə görə bədii ədəbiyyat üç əsas növə – epik, dramatik və lirik növlərə bölünür. Lirik növ insanın daxili aləmini, emosiyalarını və həyat hadisələrinə münasibətini poetik dillə ifadə edir. Bu növdə hadisələrin geniş təsvirindən daha çox insanın ruh halı, sevinc və kədəri, sevgi, həsrət, ümid və digər mənəvi duyğular ön plana çıxır. Lirik əsərlər adətən qısa olsa da, güclü emosional təsirə və dərin məzmuna malik olur. Lirik növün tarixi çox qədimdir. Qədim dövrlərdə şeirlər musiqi alətlərinin müşayiəti ilə ifa edilmiş, sonradan bu ənənə folklorda və yazılı ədəbiyyatda inkişaf etmişdir. Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatında lirik janrlar xalqın həyat tərzini, adət-ənənələrini və dünyagörüşünü əks etdirən kollektiv yaradıcılıq nümunələri kimi formalaşmışdır. Bu nümunələr uzun illər şifahi şəkildə yayılmış və nəsildən-nəslə ötürülmüşdür. Folklorun lirik janrlarına nəğmələr, bayatılar, ağılar, laylalar, oxşamalar və vəsfi-hallar daxildir. Bu janrların hər biri müəyyən həyat hadisələri və emosional vəziyyətlə bağlı yaranmışdır. Məsələn, bayatılar qısa və mənalı şeir forması kimi xalq hikmətini ifadə edir, ağılar insan itkisi ilə bağlı kədərli hissləri əks etdirir, laylalar isə ana məhəbbətini və qayğısını ifadə edir. Nəğmələr isə əmək, mərasim və mövsüm hadisələri ilə bağlı yaranmışdır. Ümumilikdə, folklorun lirik janrları Azərbaycan xalqının mənəvi dünyasını, estetik düşüncəsini və mədəni dəyərlərini əks etdirən mühüm irsdir. Bu janrlar həm xalqın tarixi yaddaşını qoruyur, həm də milli mədəniyyətin inkişafında böyük rol oynayır.
Təhsil menecmentində insan resurslarının idarə olunması mexanizmlərinin əsaslandırılması
Təhsil menecmentində insan resurslarının idarə olunması mexanizmləri müasir dövrdə təhsil sisteminin səmərəliliyini, keyfiyyətini və dayanıqlığını müəyyən edən əsas amillərdən biri kimi çıxış edir. Təhsil müəssisələri yalnız maddi-texniki baza və kurikulumlarla deyil, eyni zamanda yüksək ixtisaslı, motivasiyalı və davamlı inkişaf edən insan kapitalı ilə rəqabət üstünlüyü əldə edirlər. Bu baxımdan insan resurslarının idarə olunması (İRİ) mexanizmlərinin elmi əsaslandırılması təhsil menecmentinin mühüm istiqamətlərindən biridir və bu sahədə sistemli yanaşma tələb olunur. İlk növbədə qeyd etmək lazımdır ki, təhsil sahəsində insan resursları dedikdə yalnız müəllim heyəti deyil, həm də inzibati işçilər, texniki personal, tədqiqatçılar və rəhbər kadrlar nəzərdə tutulur. Bu resursların effektiv idarə olunması üçün strateji yanaşma vacibdir. Strateji insan resursları idarəetməsi təhsil müəssisəsinin uzunmüddətli məqsədləri ilə kadr siyasəti arasında uyğunluğun təmin edilməsini nəzərdə tutur. Bu yanaşma çərçivəsində kadrların seçimi, yerləşdirilməsi, inkişafı və qiymətləndirilməsi vahid sistem daxilində həyata keçirilir. İnsan resurslarının idarə olunması mexanizmlərinin əsas komponentlərindən biri kadrların seçimi və işə qəbulu prosesidir. Təhsil müəssisələrində bu proses şəffaf, obyektiv və kompetensiyalara əsaslanan meyarlar üzrə aparılmalıdır. Müəllimlərin seçimi zamanı yalnız akademik biliklər deyil, həm də pedaqoji bacarıqlar, kommunikasiya qabiliyyəti və innovativ yanaşma kimi xüsusiyyətlər nəzərə alınmalıdır. Bu isə öz növbəsində təhsil keyfiyyətinin yüksəlməsinə birbaşa təsir göstərir. Digər mühüm mexanizm kadrların peşəkar inkişafıdır. Müasir dövrdə biliklərin sürətlə yenilənməsi müəllim və digər təhsil işçilərinin davamlı təlim və inkişafını zəruri edir. Bu məqsədlə ixtisasartırma kursları, treninqlər, seminarlar və beynəlxalq təcrübə mübadiləsi proqramları geniş tətbiq olunmalıdır. İnsan resurslarının inkişafına yönəlmiş bu tədbirlər təhsil müəssisəsində innovativ mühitin formalaşmasına və əməkdaşların motivasiyasının artmasına səbəb olur. Motivasiya sistemi də insan resurslarının idarə olunmasında mühüm yer tutur. Təhsil sahəsində motivasiya yalnız maddi stimullarla məhdudlaşmamalıdır. Mənəvi stimullar, peşəkar tanınma, karyera yüksəlişi imkanları və iş mühitinin keyfiyyəti də əməkdaşların fəaliyyətinə ciddi təsir göstərir. Effektiv motivasiya mexanizmləri işçilərin təşkilata bağlılığını artırır və onların məhsuldarlığını yüksəldir. Performansın qiymətləndirilməsi mexanizmləri də insan resurslarının idarə olunmasının əsas istiqamətlərindən biridir. Təhsil müəssisələrində müəllim və digər işçilərin fəaliyyətinin qiymətləndirilməsi obyektiv göstəricilər əsasında aparılmalıdır. Bu göstəricilər arasında tələbə nailiyyətləri, tədris keyfiyyəti, elmi fəaliyyət və innovativ təşəbbüslər yer ala bilər. Qiymətləndirmə nəticələri kadrların inkişaf planlarının hazırlanmasında və mükafatlandırma sisteminin qurulmasında istifadə olunmalıdır.
Mövlud Süleymanlının “Köç” Romanında Arxetipik Yaddaşın Bərpası
Bu məqalə “Mövlud Süleymanlının ‘Köç’ romanında arxetipik yaddaşın bərpası” mövzusuna həsr olunmuşdur Tədqiqatın əsas məqsədi romanda kollektiv yaddaşın arxetipik strukturlarını müəyyənləşdirmək, mifoloji motivlərin və obrazların psixoanalitik və mifopoetik kontekstdə təhlilini aparmaqdır. Məqalədə müqayisəli-tarixi, psixoanalitik və mifopoetik analiz metodlarından istifadə edilmişdir. Araşdırma nəticəsində müəyyən olunmuşdur ki, əsərdə köç motivi yalnız sosial və etnoqrafik hadisə deyil, həm də kollektiv yaddaşın və milli identikliyin simvolik modeli kimi çıxış edir. Romanın poetik strukturu mifoloji dünya modelinə uyğun şəkildə qurulmuş, zamanın dövri xarakteri, təbiət və insan münasibətləri arxetipik sistem daxilində təqdim edilmişdir. Eyni zamanda ana, qəhrəman və müdrik qoca kimi arxetiplər kollektiv yaddaşın əsas semantik daşıyıcıları kimi müəyyən edilmişdir. Nəticə etibarilə, əsər Azərbaycan nəsrində arxetipik yaddaşın bədii rekonstruksiyasını əks etdirən mühüm nümunə kimi qiymətləndirilir
Məmmədcəfər Cəfərov yaradıcılığında Rus ədəbiyyatının tədqiqi
Bu məqalədə Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının görkəmli nümayəndəsi Məmmədcəfər Cəfərovun yaradıcılığında rus ədəbiyyatının tədqiqi məsələləri sistemli şəkildə araşdırılır . Tədqiqatın əsas məqsədi alimin rus ədəbiyyatına dair elmi yanaşmasını, xüsusilə realizm konsepsiyasını və Azərbaycan–rus ədəbi əlaqələrinə münasibətini təhlil etməkdir. Bu məqsədə nail olmaq üçün alimin əsas əsərləri əsasında müqayisəli-analitik metoddan istifadə olunmuş, həmçinin müasir ədəbiyyatşünaslıq baxışları ilə paralellər aparılmışdır. Araşdırma nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, Məmmədcəfər Cəfərov rus ədəbiyyatını yalnız təsir mənbəyi kimi deyil, ümumdünya ədəbi prosesinin ayrılmaz hissəsi kimi qiymətləndirmişdir. Onun realizm anlayışı gerçəkliyin obyektiv bədii inikası, insan və cəmiyyət münasibətlərinin dərin təhlili və ədəbiyyatlararası qarşılıqlı əlaqə prinsiplərinə əsaslanır. Eyni zamanda alim rus və Azərbaycan ədəbiyyatlarını müqayisəli şəkildə təhlil edərək onların paralel və qarşılıqlı inkişaf etdiyini elmi əsaslarla sübut etmişdir. Nəticə etibarilə, Məmmədcəfər Cəfərovun elmi irsi Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında realizm nəzəriyyəsinin formalaşmasına və ədəbiyyatlararası əlaqələrin öyrənilməsinə mühüm töhfə vermiş, müasir dövrdə də aktuallığını qoruyan metodoloji baza yaratmışdır.
Müəllif hüququ (c) 2026 Horizon Multidisiplinar Elmi Jurnal
Naxçıvan Muxtar Respublikasında informasiya və media sahəsinin inkişafı (1995–2020-ci illər)
1995–2020-ci illərdə Naxçıvan Muxtar Respublikasında informasiya və media sahəsi mühüm dəyişikliklər yaşamışdır. Belə ki bu dövürdə çap mediasından rəqəmsal mediaya keçid baş vermişdir. Bu hal təkcə texnoloji yeniliklərlə bağlı olmayıb, ictimai şüurun formalaşmasına və ictimai rəyin daha açıq müzakirəsinə də təsir göstərmişdir. İnternet portalları və sosial şəbəkələrin genişlənməsi insanların informasiya əldə etməsini asanlaşdırmaqla bərabər gənclərin dünyagörüşünü genişləndirmiş və ictimai iştirakçılığı artırmışdır. Həmçinin bu dövrdə dövlət dəstəyi, qanunvericilik islahatları və informasiya azadlığının təmin olunması peşəkar jurnalistikanın da inkişafına mühüm stimul vermişdir. Bunlarla yanaşı, bəhs edilən dövürdə regionda dövlət dəstəyi ilə fəaliyyət göstərən media qurumları üstünlük təşkil etmiş, müstəqil və alternativ informasiya mənbələri isə məhdud sayda qalmışdır. Şəhər yerlərində internetə çıxış imkanları geniş olsa da, kənd yerlərində bu baxımdan çətinliklər mövcud idi. Bu hal informasiya bərabərsizliyinin yaranmasına səbəb olmuşdur. Həmçinin media qurumlarının etik prinsiplərə tam riayət etməməsi ictimai etimadı zəiflətmiş, peşəkarlıq məsələsini gündəmə gətirmişdir. Ümumilikdə, muxtar respublikada media mühitinin inkişafı həm nailiyyətlər, həm də problemlərlə müşayiət olunmuşdur. Əsas nailiyyətlər rəqəmsallaşma, ictimai şüurun genişlənməsi və peşəkar jurnalistikanın güclənməsi ilə bağlı olmuş, əsas problemlər isə informasiya bərabərsizliyi, müstəqil medianın zəifliyi və etik prinsiplərin pozulması ilə xarakterizə edilmişdir. Bu mənzərə göstərir ki, regionda media sahəsinin inkişafı dinamik proses olmuş, həm müsbət nəticələr, həm də həllini gözləyən çətinliklərlə ortaya çıxmışdır.
Dövlət Maliyyə İdarəetmə Sistemində Büdcə Texnikası Və Hesabatlıq Prosesləri
Bu məqalədə dövlət maliyyə idarəetmə sisteminin büdcə texnikası və büdcə proseslərində baş vermiş institusional dəyişikliklər və tətbiq edilən yeniliklər sistemli şəkildə təhlil olunur. Tədqiqatın əsas məqsədi ənənəvi xərcyönümlü büdcələşmə modelindən nəticəyönümlü və performans əsaslı büdcə mexanizmlərinə keçidin mahiyyətini, onun idarəetmə səmərəliliyinə və fiskal intizama təsirini qiymətləndirməkdir. Məqalədə proqram büdcələşməsi, orta müddətli xərclər çərçivəsi, fiskal qaydalar, şəffaflıq və hesabatlılıq mexanizmlərinin gücləndirilməsi kimi alətlər nəzəri və praktik müstəvidə araşdırılır. Eyni zamanda, rəqəmsallaşma, inteqrasiya olunmuş maliyyə informasiya sistemləri və elektron xəzinədarlıq platformalarının büdcə proseslərinin operativliyinə və nəzarət imkanlarına təsiri təhlil edilir. Müqayisəli yanaşma əsasında beynəlxalq təcrübə ilə milli tətbiq mexanizmləri arasında uyğunluq səviyyəsi müəyyənləşdirilir və mövcud institusional çağırışlar sistemləşdirilir. Tədqiqat nəticəsində müəyyən edilir ki, büdcə texnikasındakı yeniliklər resursların daha səmərəli bölgüsünə, strateji prioritetlərin maliyyələşdirilməsinə və dövlət vəsaitlərinin istifadəsində şəffaflığın artırılmasına xidmət edir. Bununla yanaşı, normativ-hüquqi bazanın təkmilləşdirilməsi və performans indikatorlarının metodoloji cəhətdən dəqiqləşdirilməsi zəruri istiqamətlər kimi əsaslandırılır.
Vokativ Sözlər Və Mehmet Akif Ersoyun Yaradıcılığı
Bu məqalədə XX əsr Türk ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi Mehmet Akif Ersoyun poeziyasındakı xitabların (vokativlərin) üslub xüsusiyyətləri araşdırılır. Məqsəd şairin dilində xitabların funksiyalarını müəyyənləşdirmək, onların nitq aktlarında, emosional ifadələrdə və ideoloji mesajların çatdırılmasındakı rolunu təhlil etməkdir. Tədqiqat çərçivəsində həm klassik vokativ nəzəriyyəsi, həm də beynəlxalq vokativ tədqiqatları əsasında müqayisəli analiz aparılmışdır. Məlum olur ki, M.A.Ersoyun xitabları yalnız bir nitq vasitəsi deyil, eyni zamanda mətnin emosional rezonansını artıran, ideoloji, dini və milli mesajları gücləndirən strateji üslub elementi kimi çıxış edir. Xitablar oxucunun diqqətini yönləndirmək, mətnin strukturunu, ritmini formalaşdırmaq və şairlə dinləyici arasında ünsiyyət qurmaq funksiyasını da yerinə yetirir. Araşdırmada həmçinin vokativlərin istifadə kontekstləri, təkrar formaları, çağırış və müraciət funksiyaları nəzərdən keçirilmişdir. Beynəlxalq yanaşmalarla müqayisədə müəyyən edilmişdir ki, Ersoyun poeziyasında xitabların istifadəsi yalnız üslubi məqsədlərlə məhdudlaşmır; onlar həm də sosial və dini dəyərlərin çatdırılmasında, cəmiyyətə nüfuz edən təlim və nəsihət mesajlarının formalaşdırılmasında mühüm rol oynayır. Bu nəticələr, həm türk vokativ ədəbiyyatı, həm də qlobal vokativ tədqiqatları kontekstində şairin üslubunun strateji və funksional aspektlərini göstərir. Məqalə həm M.A.Ersoyun xitablarını, həm də beynəlxalq vokativ nəzəriyyələri ilə müqayisəli nəticələri təqdim etməklə, vokativlərin funksional və emosional aspektlərinin dərin anlaşılmasına töhfə verir.
Korporativ informasiya sistemlərində heterogen məlumatların inteqrasiyası problemləri
Məqalədə heterogen məlumatların inteqrasiyası üçün yeni bir texnologiyanın əsas prinsipləri təqdim olunur və əsaslandırılır. Məlumdur ki, müasir korporasiyalarda eksponensial olaraq artan əhəmiyyətli həcmdə məlumat toplanır. Bu tip məlumatların manipulyasiyasının aktuallığı onun heterogenliyi ilə daha da artır. Məqalədə heterogen məlumatların əsas xüsusiyyətləri və onların inteqrasiyası problemləri tədqiq edilmişdir. Məlumat inteqrasiyası texnologiyalarının təsnifat sxemi təhlil edilərək müvafiq tövsiyələr irəli sürülmüşdür. Eyni zamanda informasiya sistemlərində məlumatların inteqrasiyası üçün ümumi texnoloji sxemin qurulması modelləri araşdırılmışdır. Bu baxımdan təqdim olunan texnologiyaya məlumatların təqdim olunması və manipulyasiya edilməsi üçün bir sıra yeni riyazi obyekt modelləri, metodları və proqram təminatı vasitələri daxildir. Riyazi modellər və alətləri özündə birləşdirən bu texnologiya informasiya sistemlərinin inkişafı üçün geniş çeşidli müasir alətlər və müasir standartlarla uyğunluğu təmin edir.
məlumatların inteqrasiyası texnologiyası
Structural and Thermal Characterization of Boron-Doped Nano TiO2: Hydrothermal Synthesis for Flame-Retardant Nanomaterials
In this study, the structural, morphological, and thermal effects of doping nano-sized titanium dioxide (TiO2) with two distinct boron sources—boron oxide (B2O3) and boric acid (H3BO3)—were systematically investigated. Synthesis was performed via the hydrothermal method in a PTFE-lined autoclave reactor at 200 °C for 4 hours. Comprehensive characterization of the resulting nanomaterials was conducted using X-ray diffraction (XRD), scanning electron microscopy (SEM), energy dispersive X-ray spectroscopy (EDS), and thermogravimetric/differential scanning calorimetry (TGA/DSC) analysis. XRD results confirmed that the TiO2 matrix retained its anatase crystal structure in both doping approaches. SEM images revealed grain sizes in the range of 96–97 nm for boron oxide-doped samples and 96–111 nm for boric acid-doped samples. EDS confirmed the successful integration of dopant elements (B, O, Ti) into the structure. TGA/DSC data verified endothermic phase transitions at ~228 °C for B2O3-doped samples and below 200 °C for H3BO3-doped samples, fully consistent with the B2O3–H2O phase diagram. The findings demonstrate that boron doping renders TiO2 nanostructures a promising material for flame-retardant textile applications
“Əkinçi” Qəzetində Dil Problemləri Və Azərbaycan Ədəbi Dilinin İnkişafinin Tarixi Dinamikasi
Həsən bəy Zərdabi “Əkinçi” qəzeti vasitəsilə yalnız milli mətbuatın əsasını qoymaqla kifayətlənməmiş, eyni zamanda Azərbaycan ədəbi dilinin milli zəmində inkişafına güclü təkan vermiş, onun leksik, qrammatik və üslubi imkanlarının daha geniş və sistemli şəkildə üzə çıxarılmasına mühüm şərait yaratmışdır. Onun fəaliyyəti nəticəsində Azərbaycan dili təkcə məişət ünsiyyət vasitəsi kimi deyil, həm də ictimai, elmi və publisistik düşüncənin ifadə vasitəsi kimi formalaşmağa başlamışdır. Məqalədə “Əkinçi” qəzetinin müxtəlif saylarında əks olunan dil məsələləri müasir dilçilik yanaşmaları əsasında geniş şəkildə təhlil olunur. Burada alınma sözlərin milli qarşılıqlarla əvəzlənməsi prosesi, dil və nitq münasibətlərinin nəzəri və praktik aspektləri, nitqin formalaşma mexanizmləri, eləcə də ictimai mühitin dil davranışına təsiri xüsusi diqqət mərkəzində saxlanılır. Eyni zamanda rəsmi-işgüzar üslubun formalaşması və inkişafı, termin yaradıcılığı prosesində milli dil vahidlərinin aktivləşməsi, durğu işarələrinin yazı sistemində funksional rolu və onomastik vahidlərin (toponim və antroponimlərin) işlənmə xüsusiyyətləri kimi mühüm istiqamətlər kompleks şəkildə araşdırılır. Bununla yanaşı, dilin lüğət tərkibinin zənginləşməsi prosesi, dil əlaqələrinin tarixi və sosial xarakteri, qonşu dillərin Azərbaycan dilinə göstərdiyi qarşılıqlı təsir və bu təsirin nəticələri də elmi təhlil predmetinə çevrilir. Məqalədə həmçinin Həsən bəy Zərdabinin ortaq türk dili ideyası ilə bağlı irəli sürdüyü fikirlər xüsusi yer tutur və bu yanaşmanın dövrün dilçilik düşüncəsində nə qədər aktual və qabaqcıl olduğu vurğulanır. Ümumilikdə, Zərdabinin dilə yanaşması onun sistemli, elmi və maarifçi dünyagörüşünü əks etdirir və Azərbaycan dilçilik fikrinin inkişafında mühüm mərhələ kimi qiymətləndirilir.
Gənclər Jarqonunun Azərbaycan Ədəbi Dilinə Mənfi Təsiri
Bu məqalədə Azərbaycan gənclər jarqonunun formalaşma xüsusiyyətləri, struktur-semantik xüsusiyyətləri və onun Azərbaycan ədəbi dilinə mənfi təsir mexanizmləri araşdırılmışdır. Gənclər jarqonu əsasən sosial mühit, qlobal kommunikasiya, informasiya texnologiyalarının inkişafı və kütləvi mədəniyyətin təsiri nəticəsində formalaşaraq dinamik xarakter daşıyır. Bundan əlavə, gənclər jarqonunun təsiri nəticəsində nitqdə sintaktik sadələşmə, qeyri-rəsmi ifadə tərzinin üstünlük qazanması və normativ cümlə modellərindən kənara çıxma halları müşahidə edilir. Jarqon vahidləri bəzən ədəbi dilin üslubi sabitliyini zəiflədir, dil vahidlərinin semantik dəqiqliyini azaldır və nitq mədəniyyətinə mənfi təsir göstərir. Xüsusilə qeyri-rəsmi ünsiyyət mühitində jarqon elementlərinin geniş istifadəsi gənclərin ədəbi dil normalarına uyğun nitq vərdişlərinin formalaşmasını çətinləşdirə bilər. Tədqiqat nəticələri göstərir ki, gənclər jarqonu sosial qruplar arasında identiklik ifadə vasitəsi kimi çıxış etsə də, onun həddindən artıq istifadəsi ədəbi dilin normativ sabitliyinə və funksional saflığına müəyyən dərəcədə mənfi təsir göstərir. Bu baxımdan gənclər jarqonunun dil sistemində yayılma xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi və ədəbi dil normalarının qorunması mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Məqalədə Herbig Ae/Be ulduzlarında müşahidə olunan şüalanma xətlərinin akkresiya əlaməti kimi mühüm rolu olduğu təhlil olunmuşdur. Hər bir xəttin akkresiya göstəricisi kimi etibarlılığının qiymətləndirilməsi, emissiya xətti aşkarlanması ilə UV-artıqlığının aşkarlanma dərəcəsi arasında müqayisə aparılmışdır. Təsdiq edilmişdir ki, CTTS-lər üçün akkresiya göstəriciləri kimi aydın olan bir neçə emissiya xətləri HAeBe ulduzlarında da etibarlı akkresiya göstəriciləridir. Əlavə olaraq, aşkar edilmiş emissiya xətlərinin aşağı səviyyəsinə əsaslanaraq,[O I] λ 6300 Å və He I 5876 Å-nin zəif göstəricilər ola biləcəyi müəyyən edilmişdir və UV-artıqlığı ilə əlaqələndirilmişdir.
şüalanma xətləri, akkresiya, P Cyg profili, ulduz küləyi
Nizami Gəncəvinin Əsərlərində Mistik Məkanların Poetikasının Tipoloji Bənzərlikləri və Struktur Xüsusiyyətləri
Dünyaca məşhur klassik Azərbaycan şairi Nizaminin əsərləri Azərbaycan elmi ədəbiyyatı üçün daim baza rolunu oynamışdır. Bu və ya digər elmi mövzular üçün onu əsərləri bir çox mətləbi özündə daşıyır. Klassik Azərbaycan ədəbiyyatında bir çox sahənin tədqiq olunmasına baxmayaraq məkan anlayışları ayrıca başlıq altında tədqiq edilməmişdir. Bu məqalədə biz bütün klassik ədəbi örnəkləri təhlil edə bilmədiyimizdən Nizaminin üç əsərində mövcud olan bir neçə məkan anlayışını mistik xüsusiyyətləri, onların bənzərlikləri və struktur xüsusiyyətlərinə yer verəcəyik. Burada əsas məqsəd Nizaminin əsərlərində mövcud mistik məkan anlayışlarının bənzərliklərini və struktur xüsusiyyətlərini araşdırmaq, onların mifoloji qaynaqlarına baxmaq, şərh və izahlar təqdim edərək mətn daxili izahlarını verməkdir. Nəticə olaraq bu qənaətə gəldik ki, hər üç əsərdə mistik məkanlar ya bir başa ya da dolayısı ilə Nizaminin iç dünyası ilə və ya dini mətnlərlə bağlıdır. Məqalədə müqayisəli analiz, şərh və mətn analizi metodlarından istifadə edilmişdir.
Nizaminin əsərlərində tipoloji bənzərlik
Azərbaycan Dilində Adların Subyektiv Münasibət Və Sahiblik Şəkilçilərinin Funksional-Semantik Xüsusiyyətləri
Bu məqalədə Azərbaycan dilində adların subyektiv münasibət və sahiblik şəkilçilərinin funksional-semantik xüsusiyyətləri ətraflı araşdırılmışdır. Araşdırmanın əsas məqsədi bu şəkilçilərin adın qrammatik formasını dəyişdirmədən ona əlavə mənalar və funksional çalarlar gətirmə yollarını təhlil etməkdir. Təhlil göstərir ki, subyektiv münasibət şəkilçiləri danışanın nitqdaxili mövqeyini, emosional və qiymətləndirmə çalarını ifadə etməyə imkan verir, sahiblik şəkilçiləri isə adın aidiyyət və mülkiyyət aspektlərini konkretləşdirir. Təhlil zamanı şəkilçilərin sintaktik funksiyaları vurğulanmış, onların cümlədə adların müxtəlif rollarda işlənməsini necə təmin etdiyi göstərilmişdir. Məsələn, subyektiv münasibət şəkilçiləri adın mənasına sosial və emosional çalar əlavə edir və nitqin stilistik zənginliyini artırır, sahiblik şəkilçiləri isə adın kontekstual və funksional mövqeyini qoruyaraq obyektin sahibliyini göstərir. Eyni zamanda, bu iki şəkilçi növünün birgə istifadəsi adların həm şəxsi, həm də sosial çalarlarla zənginləşdirilməsinə imkan yaradır, nitqin funksional-semantik çevikliyini artırır və Azərbaycan dilinin aqqlütinativ morfoloji xüsusiyyətlərini nümayiş etdirir. Məqalədə nümunələr vasitəsilə şəkilçilərin praktik istifadəsi göstərilmiş, onların morfoloji və semantik sistemdəki rolu təhlil edilmişdir. Beləliklə, araşdırma subyektiv münasibət və sahiblik şəkilçilərinin Azərbaycan dilində adların funksional-semantik zənginliyini təmin edən əsas mexanizmlərdən olduğunu və nitqin sosial-emossional ifadəliliyini gücləndirdiyini göstərir.
Azərbaycan Dilində Feillərin Formadüzəldici Şəkilçilərinin Funksional-Semantik Xüsusiyyətləri
Məqalədə Azərbaycan dilində feillərin formadüzəldici şəkilçilərinin funksional-semantik xüsusiyyətləri araşdırılır. Tədqiqatda feilin qeyri-şəxsi formalarının – məsdər, feli sifət və feili bağlama formalarının morfoloji statusu və cümlə daxilində funksional yükü təhlil edilir. Göstərilir ki, bu şəkilçilər yeni leksik vahid yaratmadan feilin qrammatik formasını dəyişdirir və onun sintaktik imkanlarını genişləndirir. Məsdər hərəkətin adlaşmış formasını ifadə edərək isim funksiyası qazanır, feli sifət hərəkəti əlamət müstəvisində təqdim edir, feili bağlama isə hərəkətlər arasında zaman, səbəb və ardıcıllıq münasibətlərini formalaşdırır. Nəticə olaraq müəyyən edilir ki, formadüzəldici şəkilçilər Azərbaycan dilinin morfoloji sistemində mühüm yer tutur və feilin semantik çevikliyini təmin edən əsas mexanizmlərdən biri kimi çıxış edir.
Naxçıvan Muxtar Respublika kitabxanalarında elektron katoloqun sənəd dövriyyəsi
Araşdırmalar göstərir Naxcıvan Muxtar Respublikasında müstəqillik illərində kitabxanalarda elektron katoloqun sənəd dövriyyəsidayanıqlıvə davamlı inkişafın möhkəmləndirilməsi mövcud təcrübəyə əsaslanaraq yeni texnologiyaların, ideyaların, biliklərin müxtəlif sahələrinə tətbiq edilməsinə yönəlmişdir. Ölkəmizin inkişafı üçün olduqca əhəmiyyətli rola malikolan bu mühüm prosesdə dövlət tərəfindən diqqət artırılır, bu sahənin inkişafına xüsusi əhəmiyyət verilir. Son illərdə ölkəmizdə kitabxana işinin elmi əsaslar üzərində yenidən qurulması kitabxanaların yeni ədəbiyyatla komplektləşdirilməsi maddi texniki bazasının möhkəmləndirilməsi, maliyyə işinin qaydaya salınması modernləşdirilməsi, informasiyalaşması kitabxana informasiya texnologiyası ilə təmin edilməsi, internetlə qoşulması və s. sahələrdə olan irəliləyişlər tələb edir ki, kadr potensialı genişlənsin dövrün tələbinə uyğun qurulsun. Bu gün işimizin düzgün istiqamətdə irəliləməsi ücün bu iş cox vacib və əhəmiyyətlidir.