Horizon Çok Disiplinli Bilimsel Dergisi, geniş bir akademik disiplin yelpazesinde yüksek kaliteli araştırmaları teşvik etmeye adanmış uluslararası, hakemli bir bilimsel dergidir. Dergi, doğa bilimleri, mühendislik, tıp bilimleri, sosyal bilimler ve disiplinlerarası alanları kapsayan orijinal araştırma makaleleri, derleme makaleleri, kısa bildiriler ve bilimsel tartışmaların yayılması için bütünleyici bir platform sağlar. Çeşitli araştırma alanları arasında entelektüel alışverişi teşvik ederek, dergi yenilikçi bakış açılarını, metodolojik titizliği ve disiplinler arası işbirliğini desteklemeyi amaçlamaktadır. Horizon Çok Disiplinli Bilimsel Dergisi'nin yayın politikası, akademik dürüstlük, şeffaflık ve bilimsel mükemmellik ilkelerine dayanmaktadır. Tüm gönderiler, özgünlüğü, metodolojik sağlamlığı ve bilimsel katkıyı sağlamak için ilgili alanlardaki uzmanlar tarafından yürütülen titiz bir çift kör hakem değerlendirme sürecinden geçer. Dergi, uluslararası yayın standartlarını, etik kuralları ve bilimsel yayıncılıkta en iyi uygulamaları desteklemeye kararlıdır. Küresel yazar ve okuyucu kitlesi aracılığıyla dergi, çağdaş bilimsel zorluklara çözüm üreten ve hem teorik ilerlemeye hem de pratik uygulamalara katkıda bulunan etkili araştırmaların yaygınlaştırılmasını desteklemeyi amaçlamaktadır. Disiplinlerarası diyaloğu teşvik ederek, Horizon Multidisciplinary Scientific Journal, bilgi paylaşmak ve uluslararası alanda yeniliği teşvik etmek isteyen araştırmacılar, akademisyenler ve profesyoneller için prestijli bir forum olmayı hedeflemektedir.
NAXÇIVAN MUXTAR RESPUBLİKASINDA YAYILAN KİSƏLİ MAKROMİSETLƏRİN TAKSONOMİK SPEKTRİ VƏ İSTİFADƏ İMKANLARI
2010 - 2026-cı illərdə aparılan tədqiqatlar nəticəsində Naxçıvan Muxtar Respublikasında kisəli makromisetlərin növ müxtəlifliyi öyrənilmişdir. Gedilən ekspedisiyalar və ədəbiyyat məlumatlarına əsasən müəyyən olunmuşdur ki, Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisində kisəli makromisetlərin bir sinif (Pezizomycetes O.E.Erikss. Winka), 3 fəsilə (Morchellaceae Rchb. Helvellaceae Fr., Pezizaceae Dumort.), 4 cinsə (Morchella Dill.ex.Pers., Gyromitra Fr., Helvella St. Am., Terfezia (Tul. C.Tul.) Tul. C.Tul.) daxil olan 8 (Morchella esculenta (L.) Pers., M. conica Fr., M. crassipes (Vent.) Pers., M.elata Fr., Gyromitra gigas (Krombh.) Gke., Helvella lacunosa Fr., H. crispa (Scop.) Fr., Terfezia leonis Tul.) növü yayılmışdır. Morchella cinsi dörd növlə üstünlük təşkil etmiş, Helvella, Gyromitra və Terfezia cinsləri isə daha məhdud yayılmışdır. Morchella crassipes, M. elata, Helvella lacunosa, H. crispa və Gyromitra gigas növləri ilk dəfə Naxçıvan Muxtar Respublika mikobiotasına daxil edilmişdir ki, bu da bölgənin göbələk müxtəlifliyinin əvvəlki tədqiqatlarda tam öyrənilmədiyini göstərir. Kisəli göbələklərin əsasən Ordubad, Şahbuz,Şərur, Culfa və Babək rayonlarında daha geniş yayılması onların rütubət və iqlim şəraitindən güclü asılı olduğunu təsdiq edir. Müəyyən edilmiş növlər yalnız taksonomik baxımdan deyil, həm də qida, dərman, iqtisadi və ekoloji əhəmiyyətinə görə mühüm dəyərə malikdir. Morchella və Terfezia cinslərinə daxil olan növlərin yüksək bazar dəyəri və tibbi əhəmiyyəti onların qorunması və becərilməsinin vacibliyini göstərir. Nəticələr göstərir ki, Naxçıvan Muxtar Respublika ərazisi kisəli göbələklərin yayılması üçün əlverişli regiondur. Gələcəkdə molekulyar identifikasiya metodlarının tətbiqi və bioekoloji xüsusiyyətlərin daha dərindən öyrənilməsi bu göbələklərin elmi və praktik istifadəsini daha da genişləndirəcəkdir.
Telif Hakkı (c) 2026 Horizon Çok Disiplinli Bilimsel Dergi https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
FİZİKİ TƏRBİYƏ NƏZƏRİYYƏSİNDƏ GƏNCLƏRİN DÖZÜMLÜLÜYÜNÜN ARTIRILMASI
Məlumdur ki, fiziki tərbiyyə prosesində idman hazırlığı böyük əhəmiyyət kəsb edir. Məktəbəqədər tərbiyyə müəssisələrində verilən nəzəri biliklər uşaqların yaş xüsusiyyətlərinə uyğun olaraq aparılır. Məqalədə məktəbəqədər yaşa uşaqların fiziki tərbiyəsi, məktəbəqədər tərbiyə müəssisələrinin təlim-tərbiyə proqramına uyğun daxil edilməsi, bədən tərbiyəsi məşğələsi formalarının həyata keçirilməsi göstərilmişdir. Əlavə olaraq bu vasitələr, yüksək səviyyəli mütəxəssislər tərərfindən həyata keçirilərək yüksək idman nəticələri əldə ediləcəyinə şübhə doğurmur. Ümumiyyətlə uşağın fiziki tərbiyəsi böyüdükcə, onun boyu artdıqca da davam edə bilər Qeyd etmək lazımdır ki, insan təbiətini dəyişmək mümkün deyil, ancaq uşaq orqanizminin imkanlarından istifadə edib fiziki tərbiyəni daha yüksək səviyyəyə qaldırmaq mümkündür.
Azərbaycanın turizm potensialının coğrafi xüsusiyyətləri
Azərbaycan əlverişli coğrafi mövqeyi, zəngin təbii ehtiyatları, tarixi-mədəni irsi və qonaqpərvərlik ənənələri ilə turizm sahəsinin inkişafı üçün böyük potensiala malik ölkələrdən biridir. Məqalədə Azərbaycanda turizmin formalaşma və inkişaf mərhələləri, bu sahənin iqtisadi və sosial əhəmiyyəti, həmçinin dövlət tərəfindən həyata keçirilən turizm siyasəti təhlil olunur. Araşdırmada göstərilir ki, Azərbaycanın turizm tarixi qədim dövrlərə, Böyük İpək Yolunun ölkə ərazisindən keçdiyi dövrə gedib çıxır. Müxtəlif tarixi mərhələlərdə ölkənin şəhərləri beynəlxalq ticarət və səyahət mərkəzləri kimi inkişaf etmiş, müstəqillik dövründə isə turizm iqtisadiyyatın prioritet sahələrindən birinə çevrilmişdir. Xüsusilə "Turizm haqqında" Qanunun qəbul edilməsi, dövlət proqramlarının həyata keçirilməsi, beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlıq, elektron viza sisteminin tətbiqi və müasir turizm infrastrukturunun yaradılması bu sahənin inkişafına mühüm təkan vermişdir. Məqalədə Azərbaycanın zəngin təbii landşaftları, milli parkları, dağ-xizək mərkəzləri, tarixi abidələri və müalicə-sağlamlıq resurslarının turizmin müxtəlif növlərinin inkişafı üçün əlverişli şərait yaratdığı vurğulanır. Eyni zamanda, turizm sektorunun məşğulluğun artırılması, regionların sosial-iqtisadi inkişafının sürətləndirilməsi, ölkənin beynəlxalq imicinin gücləndirilməsi və qeyri-neft sektorunun inkişafındakı rolu qiymətləndirilir. Nəticə olaraq qeyd edilir ki, mövcud potensialdan daha səmərəli istifadə, xidmət keyfiyyətinin yüksəldilməsi, beynəlxalq təbliğatın genişləndirilməsi və davamlı inkişaf prinsiplərinin tətbiqi Azərbaycanın turizm sənayesinin gələcək inkişafını təmin edən əsas amillərdir.
Müəssisələrdə iqtisadiyyatın diversifikasiyasının təkmilləşdirilməsi istiqamətləri
Məqalədə iqtisadi diversifikasiyanın məzmun və mahiyyəti qısaca şərh olunmuşdur. Bu prosesin təkmilləşdirilməsi zərurətini yaradan səbəblər izah olunmuş, təkmilləşmə istiqamətlərini şərtləndirən amillərin izahı verilmişdir. Diversifikasiyanın təkmilləşdirilməsi istiqaməti olaraq ölkələr tərəfindən seçilən fəaliyyətin əsas məqsədləri izh olunmuşdur. Bu fəaliyyətə sahələrin iqtisadi inkişaf strategiyası, davamlı inkişafı təmin edə biləcək qlobal müsbət meyllərin formalaşması, səmərəli nəticələrin təminatına fokuslanan bütün fəaliyyətlər aid edilmişdir. Təkmilləşmə istiqaməti kimi seçilmiş çoxsaylı fəaliyyət formalarının izahı verilmiş, onların nhər birinin iqtisadi inkişafdakı rolu izah olunmuşdur. Diversifikasiyanın təkmilləşdirilməsinin davamlığının səbəbləri izah olunmuşdur.
(ZnSe)1-x(Nd2Se3)x bərk məhlul ərintilərinin elektrofiziki xassələrinin öyrənilməsi
Bu işdə II–VI qrup yarımkeçirici materiallarına aid olan (ZnSe)1-x(Nd₂Se₃)x bərk məhlul sisteminin elektrik və elektrofiziki xassələri tədqiq edilmişdir. ZnSe əsaslı yarımkeçiricilər geniş qadağan olunmuş enerji zonasına, yüksək optik şəffaflığa və əlverişli elektrik parametrlərinə malik olduqlarına görə müasir optoelektronika və fotonika sahələrində geniş tətbiq olunur. Bu materialların nadir torpaq elementləri ilə legirlənməsi onların funksional xüsusiyyətlərinin məqsədyönlü şəkildə idarə edilməsinə imkan verir. Tədqiqat zamanı müxtəlif tərkibli (ZnSe)1-x(Nd₂Se₃)x nümunələri yüksək təmizlikli ilkin komponentlər əsasında vakuumlaşdırılmış kvars ampullarda bərkfazalı sintez üsulu ilə hazırlanmışdır. Nümunələrin elektrik keçiriciliyi 300–600 K temperatur intervalında öyrənilmiş, temperatur asılılıqları əsasında aktivləşmə enerjiləri hesablanmışdır. Müəyyən edilmişdir ki, Nd₂Se₃ əlavələrinin miqdarı artdıqca elektrik keçiriciliyi yüksəlir, aktivləşmə enerjisi isə azalır. Bu hal neodim ionlarının kristal qəfəsdə donor xarakterli enerji səviyyələri yaratması və sərbəst elektronların konsentrasiyasını artırması ilə izah olunur. Tədqiqat nəticələri göstərmişdir ki, sistem əsasən n-tip keçiriciliyə malikdir və keçiricilik prosesində əsas yükdaşıyıcıları elektronlardır. Aşağı temperatur oblastında keçiriciliyin defekt səviyyələri arasında dopping mexanizmi ilə, yüksək temperatur sahəsində isə zonalı mexanizmlə baş verdiyi müəyyən edilmişdir. Nd ionlarının kristal qəfəsdə yaratdığı lokal deformasiya və struktur qüsurlarının elektrik xassələrinin formalaşmasında mühüm rol oynadığı aşkar edilmişdir. Alınmış nəticələr göstərir ki, (ZnSe)1-x(Nd₂Se₃)x sistemi elektrofiziki parametrləri idarə oluna bilən perspektivli yarımkeçirici materialdır və optoelektron cihazlarda, infraqırmızı texnikada, fotohəssas elementlərdə və digər funksional elektron qurğularda tətbiq oluna bilər.
Regional iqtisadi inkişafda Naxçıvan Muxtar Respublikasının diversifikasiyası və onun geoiqtisadi vəziyyəti
Məqalədə diversifikasiya proseslərinin geoiqtisadi vəziyyətə təsirini təhlil etmək üçün müəllif geoiqtisadi siyasətin məzmun və mahiyyətini açmış, onun əsas aspekt və parametrlərinin izahını vermişdir. Ayrı-ayrı ölkələrin alim və tədqiqatçılarının geoiqtisadiyyatın mahiyyətinə yanaşmaları təhlil edilmiş, müasir dövrdə geoiqtisadi prosesləri şərtləndirən meyl və parametrlər araşdırılmışdır. Beynəlxalq iqtisadi münasibətlərin möhkəmləndirilməsində və genişləndirilməsində geoiqtisadi siyasətin rolu və əhəmiyyəti izah olunmuşdur. 2017-2024-ci illəri əhatə edən dövr ərzində Naxçıvan Muxtar Respublikasında makroiqtisadi göstəricilərin dinamikasının təmin olunmasında diversifikasiyanın rolu təhlil edilmiş, bu proseslərin geoiqtisadi vəziyyətə təsiri istiqamətləri təhlil olunmuşdur. Məqalədə həmçinin iqtisadi diversifikasiya prosesinin zəruriliyi və ona təsir edən amillər şərh olunmuşdur. Həmin amillərdən biri olan biznes fəaliyyətinin məzmun və mahiyyəti açıqlanmış, iqtisadi dinamikaya təsiri izah olunmuşdur. Biznes siyasətinin, biznes mühitinin və ümumiyyətlə biznes fəaliyyətinin iqtisadi ədəbiyytlarda rast gəlinən müxtəlif izahları ümumiləşdirilmiş, onların iqtisadi xarakteristikası verilmişdir. Diversifikasiya proseslərini uğurla reallaşdıran Norveç, Malayziya və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri kimi ölkələrdə formalaşan təcrübənin müsbət meylləri təhlil edilmiş, onların Naxçıvan Muxtar Respublikasında tətbiqi imkanları təklif olunmuşdur. Həmin təcrübələrin ən qabaqcıl elementlərinin iqtisadi əhəmiyyəti vurğulanmış, onlardan istifadə üzrə təkliflər verilmişdir.
MDB ölkələrində gömrük dəyərinin müəyyənləşdirilməsi üsullarının müqayisəli təhlili
Məqalədə MDB məkanında gömrük dəyərinin müəyyənləşdirilməsi üsulları seçilmiş hüquqi rejimlər üzrə müqayisəli şəkildə təhlil olunur. Tədqiqatın əsas diqqət mərkəzində AİİB-in vahid gömrük hüququ çərçivəsi, Azərbaycan Respublikasının milli metodikası və Özbəkistan Respublikasının Gömrük Məcəlləsi dayanır. Təhlil göstərir ki, bu sistemlərin hamısı ÜTT-nin Gömrük Qiymətləndirilməsi Sazişinin prinsiplərinə əsaslanır və gömrük dəyərinin müəyyən edilməsində altı əsas üsulu qəbul edir: idxal olunan malların sövdələşmə qiyməti, eyni malların sövdələşmə qiyməti, oxşar malların sövdələşmə qiyməti, dəyərin çıxılması üsulu, dəyərin toplanması üsulu və ehtiyat (rezidual) üsul. Bununla yanaşı, ölkələr arasında fərq daha çox üsulların hüquqi institusionallaşdırılması, sənədləşdirmə tələbləri, gömrük orqanı ilə bəyannaməçi arasındakı məsləhətləşmə mexanizmi, ilkin və ya şərti gömrük dəyərinin tətbiqi, eləcə də ehtiyat üsulundan istifadə zamanı elastiklik səviyyəsində ortaya çıxır. AİİB modelində supra-milli harmonizasiya üstünlük təşkil etdiyi halda, Azərbaycan və Özbəkistanda milli səviyyədə tətbiq edilən metodik və inzibati mexanizmlər daha qabarıqdır. Məqalə nəticə etibarilə göstərir ki, MDB məkanında əsas fərq üsulların sayında deyil, onların tətbiq texnikasında və idarəetmə səviyyəsindədir.
Türkiyə-Azərbaycan münasibətlərində Naxçıvanın yeri
Naxçıvan Muxtar Respublikası Azərbaycan və Türkiyə arasında yeganə quru sərhədinə malik olmaqla iki ölkə arasındakı strateji əməkdaşlıqda mühüm rol oynayır. Xüsusilə müasir geosiyasi proseslər, regional inteqrasiya təşəbbüsləri və Zəngəzur dəhlizi layihəsi Naxçıvanın əhəmiyyətini daha da artırmışdır. Tədqiqatın məqsədi Naxçıvan Muxtar Respublikasının Türkiyə–Azərbaycan münasibətlərində strateji, siyasi, iqtisadi və mədəni əhəmiyyətini araşdırmaq, regionun iki qardaş dövlət arasında əlaqələrin inkişafındakı rolunu müəyyənləşdirməkdir. Araşdırmada tarixi-müqayisəli, sistemli təhlil və mənbəşünaslıq metodlarından istifadə edilmişdir. Mövzu ilə bağlı elmi ədəbiyyat, rəsmi sənədlər və beynəlxalq müqavilələr təhlil olunmuşdur.Tədqiqat göstərir ki, Naxçıvan Muxtar Respublikası Türkiyə–Azərbaycan münasibətlərinin əsas strateji dayaqlarından biridir. Region nəqliyyat, enerji, təhlükəsizlik və iqtisadi əməkdaşlıq sahələrində mühüm funksiyalar yerinə yetirir. Qars müqaviləsindən başlayaraq günümüzədək Naxçıvan iki dövlət arasında siyasi və mədəni əlaqələrin inkişafına töhfə vermişdir. Zəngəzur dəhlizi perspektivi isə Naxçıvanın tranzit və inteqrasiya mərkəzi kimi rolunu daha da gücləndirə bilər. Beləliklə, Naxçıvan regional əməkdaşlığın və türk dünyası inteqrasiyasının mühüm geosiyasi məkanlarından biri olaraq çıxış edir.
M. Şəhriyarın anadilli poeziyasında xalq mənəvi mədəniyyətinin etno-linqvistik mənzərəsi
Bu tədqiqat işi M. Şəhriyarın “Heydərbabaya salam” poemasında və digər ana dilli şeirlərində istifadə olunmuş atalar sözləri, məsəllər və xalq deyimlərinin fəlsəfi və sosial-mədəni mahiyyətini araşdırır. Tədqiqatda konkret xalq ifadələrinin ətraflı təhlili təqdim olunur; məsələn, sosial zülmə qarşı davamlı etirazın rəmzi kimi yozulan “Kor tutduğunu buraxmaz” və kənd həyatının çətinliklərinin, eləcə də sosial bərabərsizliyin dərin bədii əksi kimi qiymətləndirilən “İynə bəzər xalqı, özü lüt gəzər” ifadələri bu qəbildəndir. Məqalənin mühüm bir hissəsi şairin yaradıcılığındakı xalq dastanları, ənənəvi nağıllar və muğam sənətinin incəliklərinin tədqiqinə həsr edilmişdir. Şairin irsində “Koroğlu”, “Əsli və Kərəm”, “Dədə Qorqud” kimi dastan qəhrəmanlarının yer alması, həmçinin xalq mahnılarına və müxtəlif muğam dəstgahlarına edilən istinadlar sübut edir ki, Şəhriyarın ədəbi irsi xalqın mənəvi və etnoqrafik mədəniyyətinin hərtərəfli ensiklopediyası rolunu oynayır. Sonda tədqiqatda vurğulanır ki, Şəhriyarın ana dilli poeziyası milli yaddaşın qorunmasında, etnik kimliyin mühafizəsində və bu mədəni zənginliyin gələcək nəsillərə ötürülməsində müstəsna əhəmiyyət kəsb edir.
Təhsil prosesində qiymətləndirmə və monitorinq mexanizmlərinin təhsilin keyfiyyət göstəricilərinə təsirinin sistemli təhlili
Təhsil sistemində keyfiyyətin təminatı üçün qiymətləndirmə və monitorinq mexanizmlərinin birgə işlənməsi vacibdir. Bu araşdırma Azərbaycan təhsil məkanı üçün qiymətləndirmə və monitorinq anlayışlarını, onların funksiyalarını və keyfiyyət göstəricilərinə təsirini təhlil edir. Metodoloji olaraq normativ sənədlərin analizi, mövcud tədqiqatların konseptual icmalı və təhsilin idarə olunmasında istifadə olunan funksional modellərin müqayisəli təhlili aparılmışdır. Nəticələr göstərir ki, keyfiyyət təlim nəticələrinin əvvəlcədən müəyyən edilmiş standartlarla müqayisəsi əsasında müəyyən edilir və tələbələrin nailiyyətlərinin obyektiv qiymətləndirilməsi keyfiyyətin etibarlı göstəricisidir. Monitorinq prosesinin fasiləsiz məlumat toplanması və təhlili vasitəsilə vəziyyətdəki dinamikanı izləməsi isə keyfiyyətə yönəlmiş dəyişikliklərin vaxtında aşkarlanmasına imkan verir. Qiymətləndirmə statik vəziyyəti, monitorinq isə dəyişiklikləri izlədiyindən hər iki mexanizm birlikdə təhsil prosesinin inkişafına yönələn sistem yaradır. Araşdırma formativ, summativ və diaqnostik qiymətləndirmə formalarının müxtəlif mərhələlərdə istifadə edilməsinin təlimin tam təsvirini verdiyini və məktəb, rayon və milli səviyyələrdə aparılan monitorinqlərin keyfiyyət göstəricilərinin müəyyənləşdirilməsində kritik rol oynadığını aşkarlayır. Tədqiqat məqaləsi qiymətləndirmə və monitorinqin inteqrativ tətbiqinin təhsil keyfiyyətini yüksəltmək üçün əsas olduğunu vurğulayır.
Müəllim-tələbə münasibətlərində humanist yanaşma
Müəllim–tələbə münasibətlərində humanist yanaşma müasir təhsil sistemində şəxsiyyət yönümlü təlimin əsas prinsip və istiqamətlərindən biri kimi çıxış edir. Bu yanaşma tələbəni passiv bilik qəbul edən subyekt deyil, fərdi xüsusiyyətləri, emosional ehtiyacları, maraqları və potensialı olan müstəqil şəxsiyyət kimi qəbul edir. Humanist pedaqogikanın əsas məqsədi yalnız akademik nəticələrin yüksəldilməsi deyil, eyni zamanda tələbənin özünüdərki, özünəinamı, sosial bacarıqları və daxili motivasiyasının inkişafını təmin etməkdir. Humanist yanaşmanın nəzəri əsasları əsasən Carl Rogers və Abraham Maslow kimi alimlərin ideyalarına söykənir. Rogers-in “şərtsiz müsbət qəbul” prinsipi müəllimin tələbəyə qarşı empatik, anlayışlı və dəstəkləyici mövqedə olmasını tələb edir. Maslow-un tələbatlar iyerarxiyası nəzəriyyəsinə əsasən isə, tələbənin təhlükəsizlik, mənsubiyyət və hörmət ehtiyacları ödənilmədən onun yüksək səviyyəli idrak və yaradıcılıq potensialının formalaşması mümkün deyil. Müəllim–tələbə münasibətlərində humanist yanaşma qarşılıqlı hörmət, dialoq, əməkdaşlıq və psixoloji təhlükəsizlik mühitinin yaradılmasını nəzərdə tutur. Belə münasibətlər şəraitində müəllim avtoritar nəzarətçi deyil, fasilitator və istiqamətləndirici rolunda çıxış edir. Tələbənin fikirlərinə dəyər verilməsi, fərdi yanaşmanın tətbiqi və müsbət geribildirim mexanizmləri təlim motivasiyasını artırır və akademik uğurlara müsbət təsir göstərir.
The role of cultural awareness in translation
Translation plays a crucial role in overcoming language barriers and fostering cross-cultural communication. However, successful translation extends beyond mere linguistic skills it requires a deep understanding of the cultural context in which language is used. This article explores the importance of cultural understanding in translation, emphasizing the inseparable relationship between language and culture. It highlights how cultural nuances, such as idioms, regional dialects, and social taboos, can influence translation accuracy. The article also discusses the role of cultural competence, stressing that translators must not only grasp the cultural norms and values of the target audience but also adapt their translations accordingly to ensure cultural appropriateness. By recognizing the critical role of cultural context, translators can produce more effective, accurate, and culturally sensitive translations, which are essential in today's increasingly globalized world.
Ali təhsildə müəllim-tələbə kommunikasiyası və inteqrasiya problemləri
Təqdim olunan məqalədə müasir ali təhsil müəssisələrində müəllim-tələbə kommunikasiyasının özünəməxsus struktur xüsusiyyətləri, bu prosesdə meydana çıxan psixoloji, institusional və sosio-mədəni baryerlər, habelə təhsilalanların akademik mühitə sosial-pedaqoji inteqrasiyası problemləri kompleks şəkildə araşdırılmışdır. Tədqiqat çərçivəsində bakalavriat və magistratura pillələrində təhsil alan tələbələr arasında (N=30) müqayisəli empirik analiz həyata keçirilmişdir. Eldə edilmiş sosioloji-pedaqoji nəticələr göstərir ki, bakalavriat səviyyəsində institusional normalara bağlılıq yüksək olsa da, tələbələrdə kommunikativ sərbəstlik aşağıdır və mühakimə olunma qorxusu hələ də aktivdir. Magistratura pilləsində isə kommunikasiya daha çox elmi tərəfdaşlıq və kooperativ əlaqələr müstəvisində reallaşır. Yekun olaraq, ali məktəb auditoriyalarında ənənəvi avtoritar-monoloji idarəetmədən subyekt-subyekt münasibətlərinə və dialoji diskursa keçidin zərurəti əsaslandırılmışdır. Məqalədə bakalavriat pilləsində adaptiv-dəstəkləyici modelin qurulması, konstruktiv əks-əlaqə (feedback) mexanizmlərinin humanistləşdirilməsi və interaktiv təlim metodlarının genişləndirilməsi istiqamətində ali təhsil müəssisələrinə praktiki tövsiyələr irəli sürülmüşdür.
Eyni sinifdə fərqli dünyalar:Uşaqlar arasında təhsil bərabərliyi
Bu məqalədə təhsildə bərabərlik və eyni sinifdə oxuyan uşaqlar arasında mövcud olan fərqlər araşdırılır. Təhsil insan həyatında əsas hüquqlardan biri olmaqla yanaşı, fərdin gələcək inkişafında mühüm rol oynayır. Lakin bütün uşaqlar eyni imkanlara malik deyil. Maddi vəziyyət, ailə mühiti, yaşanılan bölgə, texnologiyaya çıxış və müəllim yanaşması uşaqlar arasında fərqlər yaradan əsas amillərdir. Bəzi uşaqlar əlavə hazırlıq, kurslar və texnoloji vasitələrdən istifadə edə bildiyi halda, digərləri bu imkanlardan məhrum qalır. Məqalədə həmçinin şəhər və kənd məktəbləri arasındakı fərqlər, repetitor hazırlığının təsiri və texnologiyanın təhsildə yaratdığı bərabərsizlik izah olunur. Bu fərqlər uşaqların dərs nəticələrinə və psixoloji vəziyyətinə birbaşa təsir edir. Təhsil bərabərliyi isə hər bir uşağın sosial statusundan asılı olmayaraq eyni keyfiyyətli təhsil almaq imkanı deməkdir. Nəticə olaraq, təhsildə ədalətin təmin olunması üçün dövlətin, müəllimlərin və cəmiyyətin birgə məsuliyyəti vacibdir.
Rəssamlıq sənətində vitrajın bədii-estetik imkanları
Rəssamlıq sənətinin mühüm istiqamətlərindən biri hesab olunan vitraj sənəti əsrlər boyu həm estetik, həm də funksional xüsusiyyətləri ilə dünya incəsənətində xüsusi yer tutmuşdur. Təqdim olunan məqalədə vitraj sənətinin yaranma tarixi, inkişaf mərhələləri, müxtəlif dövrlərdə keçdiyi bədii transformasiyalar və rəssamlıq sənətindəki bədii-estetik imkanları araşdırılmışdır. Məqalədə vitrajın ilkin nümunələrinin qədim Şərq və Roma mədəniyyətindən başlayaraq orta əsr Avropa memarlığında, xüsusilə qotik üslublu dini tikililərdə geniş tətbiqi təhlil edilmiş, onun işıq və rəng harmoniyası əsasında formalaşan estetik təsiri şərh olunmuşdur. Araşdırmada vitraj sənətinin əsas ifadə vasitələri olan rəng, işıq, forma və kompozisiya elementlərinin insan psixologiyasına və məkanın emosional atmosferinə təsiri elmi baxımdan izah edilmişdir. Həmçinin vitrajın memarlıq və dekorativ-tətbiqi sənətlə qarşılıqlı əlaqələri, interyer dizaynında oynadığı rol və məkanın bədii təşkili baxımından əhəmiyyəti nəzərdən keçirilmişdir. Məqalədə Azərbaycan incəsənətində vitraj və şəbəkə sənətinin estetik xüsusiyyətlərinə də toxunulmuş, milli ornamental ənənələrin müasir bədii düşüncə ilə vəhdəti göstərilmişdir. Bununla yanaşı, müasir dövrdə vitraj sənətində istifadə olunan yeni texnologiyalar, eksperimental üsullar və yaradıcı yanaşmaların bu sənət növünün inkişafına verdiyi töhfələr araşdırılmışdır. Tədqiqat zamanı müqayisəli-tarixi, təsviri və sənətşünaslıq metodlarından istifadə edilmiş, müxtəlif elmi mənbələrə istinad olunmuşdur. Məqalə vitraj sənətinin yalnız dekorativ vasitə deyil, həm də insanın estetik dünyagörüşünə, məkan qavrayışına və emosional düşüncəsinə təsir göstərən mühüm bədii ifadə forması olduğunu elmi şəkildə əsaslandırır.
Müasir təlimdə motivasiyanın formalaşdırılmasının psixoloji mexanizmləri
Məqalədə müasir təhsil sistemində motivasiya anlayışının mahiyyəti, onun psixoloji-pedaqoji əsasları və təlim prosesində formalaşdırılmasının əsas mexanizmləri geniş şəkildə araşdırılmışdır. Təlim motivasiyasının şagird və tələbələrin idrak fəallığının yüksəldilməsində, akademik nailiyyətlərinin artırılmasında və şəxsiyyət kimi formalaşmasında mühüm rol oynadığı elmi baxımdan təhlil edilmişdir. Məqalədə motivasiya anlayışının nəzəri aspektləri izah olunmuş, daxili və xarici motivasiya amillərinin xüsusiyyətləri müqayisəli şəkildə şərh edilmişdir. Eyni zamanda motivasiyanın formalaşmasına təsir edən maraq, emosional vəziyyət, özünüqiymətləndirmə, sosial mühit və müəllim-şagird münasibətləri kimi psixoloji mexanizmlər təhlil edilmişdir. Tədqiqat zamanı müəllimin şəxsiyyətinin, onun peşəkar kompetensiyalarının və pedaqoji ünsiyyət bacarıqlarının təlim motivasiyasının yaranmasına birbaşa təsir göstərdiyi müəyyən edilmişdir. Məqalədə interaktiv təlim metodlarının, innovativ pedaqoji texnologiyaların və rəqəmsal təhsil vasitələrinin motivasiya formalaşdırılmasında rolu xüsusi vurğulanmışdır. Müasir təhsil şəraitində layihə üsulu, debat, rollu oyun və qrup işi kimi metodların şagirdlərin fəallığını və öyrənməyə marağını artırdığı qeyd edilmişdir. Bundan əlavə, rəqəmsal texnologiyaların təlim prosesinə inteqrasiyasının motivasiya imkanlarını genişləndirdiyi, lakin düzgün istiqamətləndirilmədiyi halda müəyyən psixoloji problemlər yarada biləcəyi də göstərilmişdir. Məqalədə pedaqogika və psixologiyanın qarşılıqlı əlaqəsi əsasında motivasiya probleminin nəzəri və praktik aspektləri sistemli şəkildə ümumiləşdirilmişdir. Aparılmış təhlillər nəticəsində belə qənaətə gəlinmişdir ki, təlim motivasiyasının düzgün təşkili təhsil keyfiyyətinin yüksəldilməsi, yaradıcı və fəal şəxsiyyətin formalaşdırılması, həmçinin müasir cəmiyyətin tələblərinə cavab verən kompetent mütəxəssislərin hazırlanması baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Nəbi Xəzri dilində intonasiyanın estetik funksiyası
Məqalədə Nəbi Xəzri poeziyasında intonasiyanın funksional-semantik xüsusiyyətləri araşdırılmışdır. Tədqiqat göstərir ki, şairin yaradıcılığında intonasiya yalnız fonetik və ritmik vasitə kimi deyil, eyni zamanda poetik məna yaradan mühüm struktur element kimi çıxış edir. Onun şeirlərində intonasiya vasitəsilə emosional vəziyyətlər, fəlsəfi düşüncələr və bədii obrazlar daha dərin və təsirli şəkildə ifadə olunur. Araşdırma nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, Nəbi Xəzri poeziyasında intonasiya çoxsəviyyəli funksiyaya malikdir: o, həm semantik məna formalaşdırır, həm emosional təsiri gücləndirir, həm poetik ritmi təşkil edir, həm də obrazlılığın dərinləşməsinə xidmət edir. Xüsusilə təbiət obrazları, ayrılıq və vətən mövzuları intonativ baxımdan müxtəlif modellərlə təqdim olunur ki, bu da mətnin estetik və emosional təsir gücünü artırır. Eyni zamanda, tədqiqat göstərir ki, ritm, pauza və sintaktik quruluş intonasiya ilə sıx əlaqədədir və birlikdə poetik mətnin ümumi akustik sistemini formalaşdırır. Nəticə etibarilə, intonasiya Nəbi Xəzri poeziyasında təkcə ifadə vasitəsi deyil, həm də bədii düşüncənin struktur təşkilatçısı kimi çıxış edir.
Seolit və üzvi gübrələrin pambıq bitkisinin inkişaf göstəricilərinə təsiri
Məqalədə seolit və üzvi gübrələrin pambıq bitkisinin inkişaf göstəricilərinə təsiri öyrənilmişdir. Tədqiqat zamanı pambıq bitkisinin vegetativ inkişafı, boy göstəriciləri, fenoloji xüsusiyyətləri, qozaların sayı və məhsul elementlərinin formalaşması müqayisəli şəkildə təhlil edilmişdir. Müəyyən edilmişdir ki, seolit və üzvi gübrələrin birlikdə tətbiqi pambıq bitkisinin inkişaf proseslərini sürətləndirmiş, vegetativ və generativ orqanların formalaşmasına müsbət təsir göstərmişdir. Kompleks tətbiq variantlarında bitkilərin boyu yüksəlmiş, qozaların sayı artmış və fenoloji mərhələlər daha intensiv keçmişdir. Tədqiqat nəticələrinə əsasən seolit torpaqda qida maddələrinin və nəmlik ehtiyatının saxlanılmasını yaxşılaşdırmaqla pambıq bitkisinin inkişafını və məhsuldarlığını artırmışdır. Müəyyən edilmişdir ki, seolit və üzvi gübrələrin kompleks tətbiqi pambıqçılıqda torpaq münbitliyinin qorunması və məhsuldarlığın yüksəldilməsi baxımından perspektivli aqrotexniki üsullardan biridir.
Xarici dilin tədrisində İKT-dən istifadə imkanlari və müəllim səriştəliliyinin müasir təhsil tələbləri kontekstində inkişafi
Məqalədə xarici dilin tədrisində informasiya-kommunikasiya texnologiyalarından (İKT) istifadə imkanları və bu prosesin müəllim səriştəliliyinin inkişafına təsiri araşdırılmışdır. Müasir təhsil sistemində rəqəmsallaşma prosesinin sürətlənməsi xarici dil tədrisinin məzmununda və təşkili formalarında mühüm dəyişikliklər yaratmışdır. Tədqiqatda elektron təhsil platformaları, multimedia vasitələri, mobil tətbiqlər, onlayn kommunikasiya resursları və süni intellekt texnologiyalarının xarici dil öyrənilməsində rolu təhlil edilmişdir. Müəyyən edilmişdir ki, İKT-nin tətbiqi öyrənənlərin dil bacarıqlarının inkişafına, təlim prosesinin interaktivliyinin artırılmasına və tədris nəticələrinin yaxşılaşdırılmasına müsbət təsir göstərir. Eyni zamanda, bu texnologiyaların səmərəli istifadəsi müəllimlərin pedaqoji, metodik, kommunikativ və rəqəmsal səriştələrinin inkişafını zəruri edir. Məqalədə müasir təhsil tələbləri kontekstində müəllimin yeni peşəkar rolu, fasiləsiz peşəkar inkişafın əhəmiyyəti, həmçinin İKT-nin tətbiqi zamanı qarşıya çıxan problemlər və onların həlli yolları nəzərdən keçirilmişdir. Nəticə olaraq vurğulanmışdır ki, xarici dil tədrisində İKT-dən səmərəli istifadə müəllim səriştəliliyinin inkişafının mühüm şərtlərindən biri olmaqla təhsil prosesinin keyfiyyətinin yüksəldilməsinə əhəmiyyətli töhfə verir.
informasiya-kommunikasiya texnologiyaları
ORTA MƏKTƏBLƏRDƏ DİFERENSİAL TƏLİM STRATEGİYALARI
Bu məqalədə orta məktəblərdə diferensial təlim strategiyalarının tətbiqi araşdırılmışdır. Tədqiqat müəllimlərin diferensial təlimi şagirdlərin fərdi xüsusiyyətlərinə, maraqlarına və öyrənmə tərzlərinə uyğun necə tətbiq etdiklərini və bu strategiyaların şagirdlərin akademik nailiyyətlərinə təsirini qiymətləndirmişdir. Nəticələr göstərir ki, səviyyəyə uyğunlaşdırılmış tapşırıqlar, çevik qruplaşdırma və yaradıcı layihələr şagirdlərin dərs prosesində fəal iştirakını və akademik nəticələrinin yüksəlməsini təmin edir.
The Role of Branding and Advertising in Organizing Socio-Cultural Projects
This article analyzes the role of branding and advertising in the organization of socio-cultural projects. Socio-cultural initiatives differ from commercial enterprises in that they are built around cultural value, public trust, and collective participation rather than profit-driven exchange. The study explores the specific communication needs of cultural projects and considers how branding contributes to the formation of project identity, audience relations, and long-term organizational stability. Attention is given to the difference between commercial persuasion and culturally grounded communication, the growing influence of digital media on how cultural initiatives present themselves, and the ethical questions that arise when branding is applied to contexts where sincerity and social responsibility matter most. Drawing on perspectives from brand theory, cultural marketing, and communication studies, the article argues that branding in socio-cultural projects should not be treated as surface-level promotion. Instead, it is better understood as a process through which organizations build their identity and communicate their purpose. The findings indicate that branding strategies aligned with the project's mission, cultural honesty, and active audience involvement can strengthen both the public presence and the lasting influence of socio-cultural initiatives.
Azərbaycanda turizmin inkişafının perspektivləri
Azərbaycanda turizm sahəsinin inkişaf perspektivləri bu məqalənin əsas tədqiqat mövzusudur. Ölkənin zəngin təbiəti, qədim tarixə malik abidələri, milli adət-ənənələri və əlverişli coğrafi mövqeyi turizmin inkişafı üçün mühüm imkanlar yaradır. Son illərdə dövlət tərəfindən həyata keçirilən layihələr, müasir hotellərin və turizm komplekslərinin tikilməsi, yol və nəqliyyat infrastrukturunun yenilənməsi bu sahənin daha da inkişaf etməsinə şərait yaratmışdır. Eyni zamanda beynəlxalq tədbirlərin təşkili Azərbaycanın turizm ölkəsi kimi tanınmasına və ölkəyə gələn turistlərin sayının artmasına müsbət təsir göstərmişdir. Məqalədə turizm sahəsində mövcud olan çətinliklər və onların aradan qaldırılması yolları da nəzərdən keçirilir. Ümumilikdə isə turizm sektoru Azərbaycanın iqtisadiyyatında mühüm yer tutur və gələcəkdə daha geniş inkişaf imkanlarına malikdir. Mövcud imkanlardan düzgün istifadə edilməsi və dövlət dəstəyinin davam etdirilməsi gələcəkdə turizm sektorunun daha da inkişaf etməsinə, ölkə iqtisadiyyatına böyük gəlir gətirməsinə və Azərbaycanın beynəlxalq turizm mərkəzlərindən birinə çevrilməsinə şərait yaradacaqdır.
FİNANSAL VARLIKLARIN DEĞERLEMESİNDE NORMAL DAĞILIMIN ROLÜ
Normal dağılım, finansal piyasalarda fiyatların ve getirilerin rastgele dağılımlarını modellemek için kullanılır. Hisse senetlerinin fiyat değişimlerinin ve logaritmik getirilerinin analizini kolaylaştırır. Normal dağılım, Black-Scholes modeli gibi fiyatlandırma modellerinin temelini oluşturur ve risk ölçümü ile getiri tahmini için önemlidir. Yatırımcıların piyasa kazançlarını ve kayıplarını belirlemesine yardımcı olur, ayrıca risk yönetimini ve piyasa tahminlerini geliştirir.
Türkiye’de enflasyon ve işsizlik ilişkisi: phillips eğrisi çerçevesinde bir analiz
Amaç: Bu çalışma, 1960-2023 yılları arasında kapsayan 64 yıllık dönemde Türkiye ekonomisinde yıllık enflasyon oranı ile işsizlik oranı arasındaki uzun dönemli ilişkiyi Phillips Eğrisi kuramsal çerçevesi kapsamında incelemeyi amaçlamaktadır. Yöntem: Nicel araştırma yöntemi benimsenmiş; Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) ve Dünya Bankası kaynaklı yıllık veriler kullanılmıştır. Veri setinin normallik varsayımı Shapiro-Wilk testi ile, doğrusal ilişki varlığı ise Pearson korelasyon analizi ile sınanmıştır. En Küçük Kareler (EKK) yöntemi ile tahmin edilen basit doğrusal regresyon modelinde t-istatistiği ve p-değerleri hesaplanmış; modele ilişkin Gauss-Markov varsayımları (doğrusallık, sıfır koşullu ortalama, sabit varyans, otokorelasyon yokluğu) sistematik biçimde test edilmiştir. Ayrıca 1960-1979, 1980-2001 ve 2002-2023 olmak üzere üç alt döneme ait ayrı analizler gerçekleştirilmiştir. Bulgular: Tüm dönem için Pearson korelasyon katsayısı () olarak hesaplanmış; enflasyon ile işsizlik arasında istatistiksel olarak anlamlı, orta şiddette pozitif bir ilişki tespit edilmiştir. En Küçük Kareler (EKK) regresyon modeli () anlamlı bir eğim katsayısı üretmiş olmakla birlikte modelin açıklama gücü düşük kalmıştır (). Alt dönem analizleri, ilişkinin yönünün ve şiddetinin farklı ekonomik rejimlerde kayda değer biçimde değiştiğini ortaya koymuştur. Sonuç: Türkiye’de 64 yıllık uzun dönemde geleneksel Phillips Eğrisi ilişkisinin geçerli olmadığı; aksine stagflasyon dinamikleri, kronik enflasyon ataleti ve dışsal şokların birleşiminden kaynaklanan pozitif bir korelasyon örüntüsünün hâkim olduğu görülmektedir. Bulgular, gelişmekte olan ekonomilere yönelik özgün makroekonomik modellerin geliştirilmesi gerektiğine ve para politikasının güvenilirliğinin kritik rolüne işaret etmektedir.
Nəticəyönümlü idarəetmədə datalardan istifadə
Datalara əsaslanan nəticəyönümlü idarəetmə müasir idarəetmə sistemlərinin səmərəli fəaliyyət göstərməsi üçün zəruri olan kompleks yanaşmalardan biridir. Bu idarəetmə modeli təşkilatların fəaliyyətini yalnız intuitiv qərarvermə ilə deyil, real faktlara, analitik nəticələrə və ölçülə bilən göstəricilərə əsaslanaraq həyata keçirməsinə şərait yaradır. Data əsaslı idarəetmənin tətbiqi idarəetmə mədəniyyətinin modernləşməsinə, strateji planlaşdırmanın elmi əsaslarla qurulmasına və performansın obyektiv qiymətləndirilməsinə mühüm töhfə verir. Məlumatların toplanması, təhlili və istifadəsi arasında qurulan sistemli əlaqə təşkilatların həm daxili proseslərini, həm də xarici mühitlə münasibətlərini daha effektiv şəkildə tənzimləməyə imkan yaradır. Nəticəyönümlü idarəetmədə dataların rolu fəaliyyətin yalnız nəticələrə görə deyil, həm də bu nəticələrə gətirib çıxaran proseslərin keyfiyyətinə görə qiymətləndirilməsinə şərait yaradır. Bu, idarəetmə sisteminə çeviklik, şəffaflıq və hesabatlılıq kimi mühüm xüsusiyyətlər qazandırır. Şəffaflıq təşkilatın maraqlı tərəfləri ilə münasibətlərdə daha yüksək etimad formalaşdırır, hesabatlılıq isə fəaliyyətin hər mərhələsində məsuliyyət hissinin güclənməsini təmin edir. Data əsaslı qərarvermə həm risklərin proqnozlaşdırılmasına, həm də problemlərin erkən mərhələdə aşkar edilərək vaxtında müdaxilə edilməsinə şərait yaradır. Dataların düzgün və məqsədyönlü istifadəsi resursların daha səmərəli bölüşdürülməsinə, prioritetlərin dəqiq müəyyənləşdirilməsinə və strateji məqsədlərin reallaşdırılmasına əhəmiyyətli təsir göstərir. Analitik təhlillər vasitəsilə fəaliyyət göstəricilərinin müqayisəsi, proqnozlaşdırılması və monitorinqi həyata keçirilir ki, bu da idarəetmə prosesində davamlı təkmilləşməni stimullaşdırır. Beləliklə, data əsaslı idarəetmə təşkilatlara yalnız keçmiş nəticələri qiymətləndirmək deyil, həm də gələcək inkişaf istiqamətlərini müəyyən etmək üçün güclü vasitə təqdim edir. Ümumilikdə, datalara əsaslanan nəticəyönümlü idarəetmə idarəetmə prosesinin müasir tələblərə uyğun qurulmasını təmin edir, səmərəliliyi artırır və uzunmüddətli dayanıqlığı gücləndirir. Bu yanaşma həm dövlət, həm də özəl sektorda innovativ idarəetmə mədəniyyətinin formalaşmasına, xidmət keyfiyyətinin yaxşılaşdırılmasına və strateji məqsədlərə daha əlçatan şəkildə çatılmasına xidmət edir. Data əsaslı idarəetmə yalnız bir alət deyil, təşkilatların gələcək uğurlarını müəyyən edən fundamental idarəetmə fəlsəfəsidir.
Orxon-Yenisey abidələrindəki tərbiyəvi ideyaların pedaqoji əhəmiyyəti
Türk xalqlarının yazılı mədəniyyətinin ilk nümunəsi sayılan Orxon-Yenisey kitabələri, siyasi və linqvistik əhəmiyyətinin yanında, dərin bir pedaqoji məzmun da daşıyır. Bu məqalədə söz konusu abidələr müasir təhsil elminin prizmasından nəzərdən keçirilmiş, içlərindəki tərbiyəvi ideyalar sistematik şəkildə təhlil edilmişdir. Araşdırma göstərir ki, Bilgə Xaqan, Kültigin və Tonyukuk abidələrindəki xitablar, xəbərdarlıqlar və tarixi nümunələr müasir pedaqogikadakı dəyərlər tərbiyəsi, tənqidi düşüncənin formalaşdırılması, liderlik hazırlığı və tarixi şüurun inkişafı kimi anlayışlarla mahiyyətcə üst-üstə düşür. Dövlət rəhbərlərinin xalqla quruculuq etdiyi münasibət isə qeyri-formal maarifçiliyin erkən bir forması kimi xarakterizə edilə bilər. Bütün bu xüsusiyyətlər kitabələrin yalnız tarixi abidə deyil, nəsillərdən nəsillərə ötürülən pedaqoji bir miras olduğunu sübut edir.
İrəvanın satira aynası: "Lək-lək" jurnalı
Bu məqalədə satirik mətbuatın cəmiyyətdəki islahatçı rolu və milli təfəkkürün formalaşmasına təsiri "Lək-lək" jurnalının nümunəsində geniş təhlil olunur. Nəşrin əsas qayəsi xalqı ətalətdən uyanmağa səsləmək, cəmiyyətdəki nöqsanları və köhnəlmiş adətləri acı gülüş vasitəsilə ifşa etmək olmuşdur. Yazıda jurnalın ədəbi dili, tənqid hədəfləri və maarifçilik missiyası araşdırılır. Müəlliflərin bədii üslubu, cəsarətli tənqidləri və xalqın özünüdərki yolunda atdıqları addımlar məqalənin əsas qayəsini təşkil edir. "Lək-lək" təkcə bir mətbu orqan deyil, həm də dövrün ictimai mənzərəsini əks etdirən güzgü kimi dəyərləndirilir. Məqalədə satiranın xalqın mənəvi inkişafındakı əvəzsiz rolu və jurnalın yaratdığı ədəbi məktəbin önəmi vurğulanır. Bu araşdırma milli mətbuatın çətin, lakin şərəfli inkişaf yoluna işıq tutur.
Mənfi submədəniyyətə qoşulan yeniyetmələrin sosial adaptasiyası və profilaktik tədbirlər
Məqalədə Yeniyetmələrin mənfi submədəniyyətlərə qoşulması və sosial adaptasiya problemləri onların şəxsiyyət inkişafına, davranışlarına və cəmiyyətə inteqrasiyasına ciddi təsir göstərən mühüm sosial-psixoloji proseslərdəndir. Bu problemlərin yaranmasında əsas amillər kimi ailədaxili münasibətlərin zəifliyi, valideyn nəzarətinin qeyri-kafi olması, məktəb mühitində sosial təcrid, bullinq və akademik uğursuzluqlar, həmçinin həmyaşıd qruplarının güclü təsiri qeyd olunur. Yeniyetmələr bu mərhələdə aidiyyət hissinə və qəbul olunmağa ehtiyac duyduqları üçün bəzən mənfi submədəniyyətlərə yönələ bilirlər. İnformasiya texnologiyaları və sosial şəbəkələr də bu prosesə təsir edərək riskli davranış modellərinin yayılmasını sürətləndirir. Bu problemlərin qarşısının alınmasında profilaktik tədbirlər mühüm rol oynayır. Ailədə emosional dəstəyin gücləndirilməsi, məktəbdə sağlam psixoloji mühitin yaradılması, sosial bacarıqların inkişaf etdirilməsi və psixoloji xidmətlərin təşkili yeniyetmələrin adaptasiya prosesini asanlaşdırır. Eyni zamanda asudə vaxtın səmərəli təşkili, idman və sosial fəaliyyətlərə cəlb olunma onların pozitiv inkişafına şərait yaradır. Nəticə etibarilə, ailə, məktəb və cəmiyyətin birgə fəaliyyəti yeniyetmələrin mənfi submədəniyyətlərin təsirindən qorunmasında və onların sağlam sosial şəxsiyyət kimi formalaşmasında əsas rol oynayır.
Sosial-iqtisadi inkişafda sahibkarlıq təşəbbüslərinin dəstəklənməsi
Sahibkarlıq təşəbbüslərinin dəstəklənməsi müasir sosial-iqtisadi inkişafın əsas hərəkətverici qüvvələrindən biri kimi çıxış edir. Qloballaşan dünyada iqtisadi artımın davamlılığı yalnız dövlət investisiyaları ilə deyil, eyni zamanda çevik, innovativ və risk götürmə qabiliyyətinə malik sahibkarların fəaliyyəti ilə təmin olunur. Sahibkarlıq yeni iş yerlərinin yaradılması, rəqabət mühitinin genişlənməsi, istehsalın şaxələndirilməsi və ümumilikdə cəmiyyətin rifah səviyyəsinin yüksəldilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu baxımdan, dövlətin və cəmiyyətin sahibkarlıq təşəbbüslərinə münasibəti, onların inkişafı üçün yaradılan şərait və dəstək mexanizmləri sosial-iqtisadi inkişafın istiqamətini müəyyən edən əsas amillərdəndir. Sahibkarlıq təşəbbüslərinin dəstəklənməsi ilk növbədə iqtisadi fəallığın artmasına səbəb olur. Yeni biznes ideyalarının reallaşdırılması bazarda yeni məhsul və xidmətlərin yaranmasına gətirib çıxarır ki, bu da istehlakçı seçimlərinin genişlənməsinə şərait yaradır. Rəqabətin güclənməsi isə keyfiyyətin yüksəlməsi və qiymətlərin optimallaşması ilə nəticələnir. Bu proses həm istehsalçıların, həm də istehlakçıların maraqlarına xidmət edir və nəticədə iqtisadi sistemin səmərəliliyi artır. Sahibkarlıq təşəbbüsləri olmadan iqtisadiyyatın dinamik inkişafı mümkün deyil, çünki dövlət strukturları çox vaxt bazarın sürətli dəyişikliklərinə çevik reaksiya verə bilmir. Sosial aspektdən yanaşdıqda sahibkarlığın dəstəklənməsi məşğulluq probleminin həllində mühüm rol oynayır. Xüsusilə kiçik və orta sahibkarlıq subyektləri geniş işçi qüvvəsini cəlb etmək qabiliyyətinə malikdir. Yeni müəssisələrin yaradılması işsizliyin azalmasına, əhalinin gəlir səviyyəsinin artmasına və sosial sabitliyin möhkəmlənməsinə xidmət edir. Bu proses regionlar üzrə balanslı inkişafın təmin olunmasına da müsbət təsir göstərir. Regionlarda sahibkarlıq təşəbbüslərinin təşviqi miqrasiyanın qarşısını alır, yerli resurslardan səmərəli istifadəni təmin edir və regional iqtisadi fərqlərin azalmasına kömək edir. Dövlətin sahibkarlığa dəstək siyasəti bu sahədə əsas istiqamətləndirici rol oynayır. Vergi güzəştləri, subsidiyalar, güzəştli kreditlər və investisiya təşviqi mexanizmləri sahibkarların fəaliyyətini stimullaşdıran əsas alətlərdir. Bu tədbirlər sahibkarların maliyyə yükünü azaldır, riskləri minimuma endirir və yeni layihələrin həyata keçirilməsini daha cəlbedici edir. Xüsusilə startapların inkişafı üçün yaradılan inkubasiya mərkəzləri və innovasiya parkları gənc sahibkarların ideyalarını reallaşdırmaq üçün mühüm platforma rolunu oynayır. Dövlət tərəfindən yaradılan hüquqi və institusional mühit də sahibkarlığın inkişafında həlledici əhəmiyyət kəsb edir. Maliyyə resurslarına çıxış sahibkarlığın inkişafında əsas problemlərdən biridir və bu sahədə dəstək mexanizmlərinin gücləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bank kreditlərinin əlçatanlığı, faiz dərəcələrinin aşağı olması və alternativ maliyyələşdirmə vasitələrinin inkişafı sahibkarların fəaliyyət imkanlarını genişləndirir. Mikro maliyyə institutları, risk kapitalı fondları və kraudfandinq platformaları kiçik və orta sahibkarlar üçün mühüm maliyyə mənbələrinə çevrilmişdir. Bu alətlər sahibkarların ilkin kapital çatışmazlığını aradan qaldırmağa və bizneslərini genişləndirməyə imkan verir.
Vergilərin planlaşdırması və vergi dərəcələrinin müasir vəziyyəti
Məqalədə vergilərin planlaşdırılması və vergi dərəcələrinin müasir vəziyyəti iqtisadi və hüquqi baxımdan geniş şəkildə təhlil edilmişdir. Araşdırmanın əsas məqsədi vergi planlaşdırılmasının iqtisadi subyektlərin maliyyə fəaliyyətinə təsirini, vergi dərəcələrinin iqtisadi inkişafda rolunu və müasir vergi sistemlərinin əsas xüsusiyyətlərini müəyyən etməkdən ibarətdir. Tədqiqat zamanı nəzəri təhlil, müqayisəli yanaşma, SVOT təhlili və beynəlxalq təcrübənin müqayisəsi metodlarından istifadə olunmuşdur. Müəyyən edilmişdir ki, vergi planlaşdırılması müəssisələrin maliyyə resurslarından daha səmərəli istifadə etməsinə, vergi yükünün optimallaşdırılmasına və investisiya imkanlarının genişlənməsinə şərait yaradır. Eyni zamanda, vergi qanunvericiliyinin sabitliyi, vergi dərəcələrinin optimal müəyyənləşdirilməsi, vergi inzibatçılığı və rəqəmsallaşma vergi uyğunluğuna birbaşa təsir göstərir. Məqalədə inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan ölkələrin vergi sistemləri müqayisə edilmiş, proqressiv və düz vergi modellərinin üstünlükləri təhlil olunmuşdur. Rəqəmsal iqtisadiyyatın inkişafı, elektron ticarət və kriptovalyutaların yayılması vergi planlaşdırılmasında yeni çağırışlar yaratmışdır. Nəticədə müəyyən edilmişdir ki, səmərəli vergi siyasəti və optimal vergi yükü iqtisadi artımın, investisiya mühitinin və sosial rifahın təmin edilməsində mühüm rol oynayır.