ƏCƏMİ NAXÇİVANİNİN YARADICILIĞINDA İKİMƏRTƏBƏLİ MƏQBƏRƏLƏR: KONSTRUKTİV VƏ SEMANTİK STRUKTUR
Anahtar Kelimeler:
Əcəmi Naxçıvani- ikimərtəbəli məqbərə- sərdabə- Möminə Xatun- Yusif ibn Küseyr- Naxçıvan memarlıq məktəbi- seysmodavamlılıq- qoşa günbəz- semantikaÖz
Məqalədə Əcəmi Naxçıvaninin yaradıcılığındakı ikimərtəbəli məqbərə tipi konstruktiv məntiqin və məkanın semantik təşkilinin qarşılıqlı surətdə şərtləndiyi bütöv bir memarlıq sistemi kimi nəzərdən keçirilir. Bu məqbərələr mühəndislik təfəkkürünü və dövrün dini-mənəvi dünyagörüşünü əks etdirir. Əsas diqqət Yusif ibn Küseyr (1162) və Möminə Xatun (1186) məqbərələrinə yönəldilir. İkimərtəbəlilik aşağı dəfn kamerası — sərdabə — ilə üst xatirə və dua məkanının birləşməsi kimi başa düşülür. Möminə Xatun məqbərəsinin yeraltı qatının konstruktiv baza, çoxüzlü forma, mərkəzi dayaq və radial tağlar kimi rolu, günbəzin qoşa qabığı, piramidal örtüyü, kərpic hörgüsü və epiqrafik qurşaqları təhlil olunur. Seysmoloji aspekt ayrıca nəzərdən keçirilir: ikihissəli şaquli struktur, kütlələrin paylanması, çoxüzlü plan və yüngülləşdirilmiş üst hissə passiv seysmodavamlılıq prinsipləri ilə müqayisə edilir. Semantik şərh aşağı dəfn məkanının üst xatirə və dua məkanı ilə qarşılaşdırılmasına, həmçinin fiziki aləmdən mənəvi aləmə keçid ideyasına əsaslanır. Göstərilir ki, Əcəminin yaradıcılığında ikimərtəbəli sxem təkcə funksional model deyil, həm də Naxçıvan memarlıq məktəbinin müəyyənedici tipoloji xüsusiyyətlərindən birinə çevrilir.
Referanslar
1. Səfərli H. Naxçıvan türbələri. Naxçıvan: «Əcəmi» Nəşriyyat-Poliqrafiya Birliyi, 2018. 40 s. https://science.gov.az/az/forms/chlenyikorrespondentyi/1578 (müraciət tarixi: 07.10.2026)
2. Усейнов М.А., Бретаницкий Л.С., Саламзаде А. История архитектуры Азербайджана. М., 1963. 396с. URL: https://www.preslib.az/ru/book/fKiaQc7ACTU8g9k (müraciət tarixi: 07.10.2026)
3. Бретаницкий Л.С. Зодчество Азербайджана XII–XV вв. и его место в архитектуре Ближнего Востока. М.: Искусство, 1966. URL: https://books.google.com/books?id=svUS0AEACAAJ (müraciət tarixi: 07.10.2026)
4. Jung C. G. The Archetypes and the Collective Unconscious. 2nd ed. Princeton: Princeton University Press, 1969. 451p. URL: https://books.google.com/books?id=Yc5PlU9MyDwC (müraciət tarixi: 08.10.2026)
5. Səfərli H. Naxçıvanın türk-islam mədəniyyəti abidələri. Naxçıvan: Əcəmi NPB, 2017. 216s. URL: https://www.clb.az/elektron/Naxcivan/kitab/108444.pdf (müraciət tarixi: 08.10.2026)
6. Салаева Р. Нахчыван — наследие архитектуры. Bakı: 2002. 240 с
7. Səfərli H. Naxçıvanda sufiliklə bağlı mərkəzlər. Bakı: Elm və təhsil, 2013. 328 s. URL: https://science.gov.az/az/forms/strukturnyie-podrazdeleniya/2670 (müraciət tarixi: 08.10.2026)
8. Xəlilov Y. Möminə Xatun türbəsinin kitabələri: düşüncələr və mülahizələr // 525-ci qəzet. 07.12.2023. URL: https://525.az/news/245041-momine-xatun-turbesinin-kitabeleri-dusunceler-ve-mulahizeler (müraciət tarixi: 07.10.2026)
9. Afshar H., Mortezaei M. Analysis of the Use of Diverse Geometric Motifs without Observing the Principle of Symmetry in Seljuk Brickwork // Negarineh Islamic Art. 2023. Vol. 10. No. 26. P. 5–18. DOI: https://doi.org/10.22077/NIA.2022.5052.1577 (müraciət tarixi: 07.10.2026)
10. Халилов Б.М., Мустафаев М.Р., Мамедов В.И. Культовые сооружения Азербайджана // Проблемы науки. 2018. №6 (30). С.104–106. URL: https://scienceproblems.ru/images/PDF/2018/30/pn-6-30.pdf (müraciət tarixi: 07.10.2026)
11. Бретаницкий Л.С. Художественное наследие Переднего Востока эпохи феодализма. М.: Советский художник, 1988
12. Гиасси Дж. Архитектурные памятники эпохи Низами. Bakı: 1991. 256 с
13. Алиев Г. Гармония в творчестве зодчего Аджеми Нахчивани. Bakı: Şərq-Qərb, 2007. 159с
14. Мешадиханум Неймат. Корпус эпиграфических памятников Азербайджана. Т.III. Арабо-персо-тюркоязычные надписи Нахчыванской Автономной Республики (XII — начало XX века). Bakı: «XXI», 2001. 216 с
15. Аскерова Н.С. Архитектурный орнамент Азербайджана. Bakı: 1961
16. Салимова А. Восьмигранность в архитектуре Азербайджана // Айыы Таҥара и кузнечный культ в тенгрианстве: материалы III Всероссийской научно-практической конференции с международным участием. Якутск, 2022. С. 120–131
17. Саламзаде Э.А. Творчество Аджеми Нахичевани и его влияние на мировую архитектуру // История архитектуры, градостроительства и реставрации. 2024. Т.24. №1. С.6–15. DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.11350189 (müraciət tarixi: 09.10.2026).
18. Cəfərli B. Əcəmi Əbubəkr oğlu Naxçıvani memarlığında tətbiq olunan bəzi ornamentlərin türk mifologiyası ilə bağlılığı // Elmi İş / Scientific Work. 2025. Vol.19. No.4. P. 39–43. DOI: https://doi.org/10.36719/2663-4619/114/39-43 (müraciət tarixi: 07.10.2026)
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Horizon Çok Disiplinli Bilimsel Dergi

Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.

