MUSİQİNİN EMOSİONAL QAVRAYIŞA VƏ ESTETİK ŞÜURUN İNKİŞAFINA TƏSİRİ

Sevinc Musayeva; Fidan Əliyeva

Müəlliflər

Sevinc Musayeva Naxçıvan Dövlət Universiteti Müəllif
Fidan Əliyeva Müəllif

Açar sözlər

musiqi, emosional vəziyyət, estetik qavrayış, psixoloji rifah, beyin fəaliyyəti

Xülasə

Musiqi insan həyatının ən qədim və universal ifadə vasitələrindən biridir. O, yalnız bədii dəyər daşıyan sənət növü deyil, həm də insanın emosional vəziyyətinə, psixoloji balansına və estetik qavrayışına güclü təsir göstərən xüsusi bir kommunikasiya dilidir. Tədqiqatın əsas məqsədi musiqinin insan emosiyalarına təsir mexanizmlərini və estetik qavrayışın formalaşmasındakı rolunu araşdırmaqdır. Müasir elmi yanaşmalar göstərir ki, musiqi dinləyicidə sevinc, kədər, həyəcan, rahatlıq, nostalgiya, qürur və ruh yüksəlişi kimi müxtəlif emosional halları oyada bilir. Bu təsir yalnız melodiyanın, tempin, ritmin, tonallığın və dinamikanın xüsusiyyətlərindən asılı deyil. Eyni zamanda dinləyicinin şəxsi təcrübəsi, yaşadığı mədəni mühit, fərdi zövqü və hazırkı psixoloji vəziyyəti də qavrayışın intensivliyini müəyyən edir. Musiqi estetik qavrayışda xüsusi yer tutur. İnsan musiqini sadəcə səs dalğaları kimi qəbul etmir, onu mənalandırır, öz daxili keçmişi ilə əlaqələndirir və bədii zövq formalaşdırır. Neyrobioloji araşdırmalar musiqinin beyində emosiya və mükafat ilə əlaqəli sahələri aktivləşdirdiyini, xüsusilə güclü estetik zövq anlarında dopamin sisteminin iştirak etdiyini göstərir. Tədqiqat nəzəri-analitik xarakter daşıyır və ədəbiyyatın təhlili göstərir ki, musiqi emosiyaların tənzimlənməsində, stresin azalmasında, diqqətin yönəldilməsində, motivasiyanın artırılmasında və sosial yaxınlığın qurulmasında əhəmiyyətli funksiya daşıyır. Bundan əlavə, musiqi empatiyanın inkişafına, estetik təfəkkürün zənginləşməsinə və daxili harmoniyanın qorunmasına müsbət təsir göstərir. Beləliklə, bu sənət insanın emosional balansını qoruyan, estetik dünyagörüşünü formalaşdıran və psixoloji rifahı gücləndirən universal vasitə kimi qiymətləndirilməlidir. Gələcək tədqiqatlarda müxtəlif musiqi janrlarının, yaş qruplarının və mədəni kontekstlərin emosional qavrayışa təsirinin geniş miqyasda öyrənilməsi vacibdir.

Referanslar

Blood, A. J., & Zatorre, R. J. (2001). Intensely pleasurable responses to music correlate with activity in brain regions implicated in reward and emotion. Proceedings of the National Academy of Sciences, 98(20), 11818–11823. https://doi.org/10.1073/pnas.191355898

Eerola, T., & Vuoskoski, J. K. (2011). A comparison of the discrete and dimensional models of emotion in music. Psychology of Music, 39(1), 18–49. https://doi.org/10.1177/0305735610362821

Gabrielsson, A., & Juslin, P. N. (1996). Emotional expression in music performance: Between the performer's intention and the listener's experience. Psychology of Music, 24(1), 68–91. https://doi.org/10.1177/0305735696241007

Gabrielsson, A., & Lindström Wik, S. (2003). Strong experiences related to music: A descriptive system. Musicae Scientiae, 7(2), 157–217. https://doi.org/10.1177/102986490300700201

Juslin, P. N. (2013). From everyday emotions to aesthetic emotions: Towards a unified theory of musical emotions. Physics of Life Reviews, 10(3), 235–266. https://doi.org/10.1016/j.plrev.2013.05.008

Juslin, P. N., & Laukka, P. (2004). Expression, perception, and induction of musical emotions: A review and a questionnaire study of everyday listening. Journal of New Music Research, 33(3), 217–238. https://doi.org/10.1080/0929821042000317813

Juslin, P. N., Liljeström, S., Västfjäll, D., Barradas, G., & Silva, A. (2008). An experience sampling study of emotional reactions to music: Listener, music, and situation. Emotion, 8(5), 668–683. https://doi.org/10.1037/a0013505

Juslin, P. N., & Västfjäll, D. (2008). Emotional responses to music: The need to consider underlying mechanisms. Behavioral and Brain Sciences, 31(5), 559–575. https://doi.org/10.1017/S0140525X08005293

Koelsch, S. (2020). A coordinate-based meta-analysis of music-evoked emotions. NeuroImage, 223, Article 117350. https://doi.org/10.1016/j.neuroimage.2020.117350

Salimpoor, V. N., Benovoy, M., Larcher, K., Dagher, A., & Zatorre, R. J. (2011). Anatomically distinct dopamine release during anticipation and experience of peak emotion to music. Nature Neuroscience, 14(2), 257–262. https://doi.org/10.1038/nn.2726

Schaefer, H.-E. (2017). Music-evoked emotions—Current studies. Frontiers in Neuroscience, 11, Article 600. https://doi.org/10.3389/fnins.2017.00600

Sloboda, J. A., O'Neill, S. A., & Ivaldi, A. (2001). Functions of music in everyday life: An exploratory study using the experience sampling method. Musicae Scientiae, 5(1), 9–32. https://doi.org/10.1177/102986490100500102

Trost, W., Ethofer, T., Zentner, M., & Vuilleumier, P. (2012). Mapping aesthetic musical emotions in the brain. Cerebral Cortex, 22(12), 2769–2783. https://doi.org/10.1093/cercor/bhr353

Vuoskoski, J. K., & Eerola, T. (2011). Measuring music-induced emotion: A comparison of emotion models, personality biases, and intensity of experiences. Musicae Scientiae, 15(2), 159–173. https://doi.org/10.1177/1029864911403367

Zentner, M., Grandjean, D., & Scherer, K. R. (2008). Emotions evoked by the sound of music: Characterization, classification, and measurement. Emotion, 8(4), 494–521. https://doi.org/10.1037/1528-3542.8.4.494