AZƏRBAYCAN DİLÇİLİYİNDƏ ONOMASTİK VAHİDLƏRİN TƏDQİQİ MƏSƏLƏLƏRİ

Öz

Məqalədə Azərbaycan dilçiliyində onomastik vahidlərin tədqiqi məsələləri 
kompleks şəkildə araşdırılır, xüsusi adların dil sistemində yeri, onların leksik
semantik xüsusiyyətləri, yaranma yolları, struktur quruluşu və tarixi inkişaf 
mərhələləri elmi-nəzəri baxımdan təhlil edilir. Onomastika dilçiliyin mühüm 
sahələrindən biri kimi xalqın tarixi keçmişinin, etnik mənşəyinin, məskunlaşma arealının, milli-mədəni dəyərlərinin və müxtəlif xalqlarla qarşılıqlı dil əlaqələrinin öyrənilməsində əhəmiyyətli mənbə hesab olunur. Məqalədə Azərbaycan dilinin onomastik sisteminə daxil olan antroponimlər, toponimlər, hidronimlər, etnonimlər və digər xüsusi ad qruplarının əsas xüsusiyyətləri, onların təsnifatı və dilin lüğət tərkibindəki mövqeyi nəzərdən keçirilir. Eyni zamanda, onomastik vahidlərin yaranmasında tarixi, coğrafi, etnik, sosial və mədəni amillərin rolu müəyyənləşdirilir, adların semantik məzmununun və etimoloji mənşəyinin araşdırılmasının əhəmiyyəti əsaslandırılır. Azərbaycan onomastik leksikasının formalaşmasında türk mənşəli adlarla yanaşı, müxtəlif tarixi dövrlərdə başqa dillərlə əlaqələr nəticəsində meydana çıxmış adların da iştirak etdiyi diqqətə çatdırılır. Bu baxımdan xüsusi adların mənşəyinin müəyyənləşdirilməsində tarixi 
mənbələrin, arxiv sənədlərinin, qədim yazılı abidələrin, dialekt və şivə 
materiallarının, eləcə də müqayisəli dilçilik metodlarının əhəmiyyəti vurğulanır. Məqalədə, həmçinin onomastik vahidlərin fonetik, morfoloji və semantik xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi, onların tarixi formalarının müəyyənləşdirilməsi, müxtəlif variantlarının müqayisəsi və müasir dil normalarına uyğunlaşdırılması ilə bağlı məsələlər də nəzərdən keçirilir. Bununla yanaşı, Azərbaycan onomastikasının tədqiqində mövcud olan problemlər, o cümlədən yerli adların toplanması və sistemləşdirilməsi, etimoloji izahların elmi əsaslandırılması, regional onomastik materialların qorunması və elektron məlumat bazalarının yaradılması zərurəti diqqət mərkəzinə gətirilir. Müasir dövrdə rəqəmsal texnologiyaların, coğrafi 
informasiya sistemlərinin və elektron mənbələrin onomastik tədqiqatlara tətbiqinin perspektivləri də qiymətləndirilir. Araşdırmanın əsas məqsədi Azərbaycan dilinin onomastik sisteminin səciyyəvi xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirmək, xüsusi adların dilçilik və tarix baxımından əhəmiyyətini üzə çıxarmaq, onların kompleks tədqiqinin nəzəri və praktik əhəmiyyətini əsaslandırmaqdır. Nəticə etibarilə, onomastik vahidlərin sistemli və müqayisəli şəkildə öyrənilməsinin Azərbaycan dilinin tarixi inkişafının, xalqın etnik-mədəni irsinin və milli yaddaşının daha dərindən dərk edilməsinə mühüm töhfə verdiyi qənaətinə gəlinir.