AZƏRBAYCAN-İSRAİL MÜNASİBƏTLƏRİNİN AZƏRBAYCAN-İRAN MÜNASİBƏTLƏRİNƏ TƏSİRİ: NEOREALİST YANAŞMA
Anahtar Kelimeler:
Neorealizm- regional təhlükəsizlik- güc balansı- Azərbaycan–İsrail münasibətləri- Azərbaycan–İran münasibətləriÖz
Məqalədə Azərbaycan-İsrail münasibətlərinin formalaşma və inkişaf dinamikası, habelə bu münasibətlərin Azərbaycan-İran əlaqələrinə təsiri neorealist nəzəriyyə çərçivəsində təhlil edilir. Tədqiqatda əsaslandırılır ki, Azərbaycanın İsrail ilə qurduğu və son illərdə dərinləşdirdiyi strateji əməkdaşlıq təsadüfi xarakter daşımır, əksinə ölkənin milli təhlükəsizlik maraqları, regional risklər və güc balansı reallıqları ilə sıx şəkildə bağlıdır. Neorealist yanaşmaya görə, anarxik beynəlxalq sistemdə dövlətlər ilk növbədə öz təhlükəsizliklərini təmin etməyə çalışır və bu məqsədlə potensial tərəfdaşlıqlara üstünlük verirlər. Bu baxımdan Azərbaycan üçün İsrail ilə əməkdaşlıq regional təhlükəsizlik mühitində tarazlaşdırıcı mexanizm kimi çıxış edir. Ermənistanla uzunmüddətli münaqişə, regionda hərbi-siyasi qeyri-sabitlik və İranın artan təsir imkanları Azərbaycanın alternativ təhlükəsizlik və texnoloji tərəfdaşlar axtarmasını zəruri etmişdir. İsrail ilə hərbi-texniki və kəşfiyyat sahəsində əməkdaşlıq Azərbaycanın müdafiə qabiliyyətinin artırılmasına və regional güc balansında mövqeyinin möhkəmləndirilməsinə xidmət edir. Eyni zamanda, bu strateji yaxınlaşma İran tərəfindən mənfi və təhlükə yönümlü prizma ilə qiymətləndirilir. İran Azərbaycan-İsrail münasibətlərini öz milli təhlükəsizliyinə və regional mövqeyinə potensial risk kimi dərk edir və bu amil iki ölkə arasında etimadsızlığın dərinləşməsinə səbəb olur. Neorealist nəzəriyyəyə əsasən, bir dövlətin təhlükəsizliyini artırmağa yönəlmiş addımı digər dövlət tərəfindən təhlükə kimi qəbul edildikdə klassik “təhlükəsizlik dilemması” yaranır ki, bu da regional gərginliyi artıran əsas faktorlardan biridir. Beləliklə, Azərbaycan-İsrail strateji əməkdaşlığı bir tərəfdən Azərbaycanın milli maraqlarına və təhlükəsizlik ehtiyaclarına cavab versə də, digər tərəfdən Azərbaycan-İran münasibətlərində gərginlik yaradan əsas amillərdən biri kimi çıxış edir. Bu vəziyyət Cənubi Qafqazda güc balansının nə dərəcədə həssas və dəyişkən olduğunu bir daha nümayiş etdirir.
Referanslar
1. Arı, T. (2004). Uluslararası ilişkiler ve dış politika. Bursa: Alfa Yayınları.
2. Arı, T. (2013). Uluslararası ilişkiler teorileri: Çatışma, hegemonya, işbirliği. Bursa: MKM Yayıncılık.
3. Buzan, B., & Wæver, O. (2003). Regions and powers: The structure of international security. Cambridge: Cambridge University Press.
https://doi.org/10.1017/CBO9780511491252
4. Carr, E. H. (2018). Yirmi yıl krizi: 1919–1939 (Çev. C. Yıldırım). İstanbul: İletişim Yayınları. (Orijinal əsər 1939-cu ildə nəşr olunmuşdur)
5. Eralp, A. (2012). Uluslararası ilişkiler kuramları. In A. Eralp (Ed.), Devlet, sistem ve kimlik (ss. 145–170). İstanbul: İletişim Yayınları.
6. Glaser, C. L. (2010). Rational theory of international politics: The logic of competition and cooperation. Princeton, NJ: Princeton University Press.
https://doi.org/10.1515/9781400837827
7. Hobbes, T. (2016). Leviathan (Çev. S. Lim). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. (Orijinal əsər 1651-ci ildə nəşr olunmuşdur)
8. İsmayılov, E. (2015). Azerbaycan’ın dış politika öncelikleri ve bölgesel güvenlik. Bakı: Elm və Təhsil.
9. Kardaş, Ş., & Balcı, A. (2014). Uluslararası ilişkiler teorileri. İstanbul: Küre Yayınları.
10. Lawson, G. (2015). The global transformation: History, modernity and the making of international relations. Cambridge: Cambridge University Press.
https://doi.org/10.1017/CBO9781139629373
11. Machiavelli, N. (2014). Prens (Çev. S. Oğuz). İstanbul: Can Yayınları. (Orijinal əsər 1532-ci ildə nəşr olunmuşdur)
12. Mearsheimer, J. J. (2006). The tragedy of great power politics. New York, NY: W. W. Norton & Company.
13. Özdaşlı, E., & Kodaman, T. (2016). Azerbaycan dış politikasının temel parametreleri. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 9(43), 219–232.
14. Rahimov, A. (2024). Azərbaycan–İsrail münasibətlərinin Azərbaycan–İran münasibətlərinə yansıması (Yayımlanmamış magistr dissertasiyası). Bursa Teknik Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
15. Sever, A. (2012). Güç dengesi ve dış politika. Uluslararası İlişkiler, 9(34), 1–25.
16. Sönmezoğlu, F. (2014). Uluslararası politika ve dış politika analizi. İstanbul: Der Yayınları.
17. Waltz, K. N. (1979). Theory of international politics. New York, NY: McGraw-Hill.
18. Waltz, K. N. (2015). Uluslararası politikanın yapısı (Çev. O. İnat). İstanbul: Küre Yayınları. (Orijinal əsər 1979-cu ildə nəşr olunmuşdur)
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Horizon Çok Disiplinli Bilimsel Dergi

Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.

