KİÇİK ATOM ENERGETİKASI SÜNİ İNTELLEKTİN XİDMƏTİNDƏ VƏ YENİ NÜVƏ YARIŞININ MƏRKƏZİNDƏ

Rauf Məmmədli; Aytac Əliyeva

Müəlliflər

Rauf Məmmədli Naxçıvan Dövlət Universiteti Müəllif
Aytac Əliyeva Naxçıvan Dövlət Universiteti Müəllif

Açar sözlər

atom energetikası, kiçik modul reaktorları (KMR, kiçik güclü atom elektrik stansiyaları (KGAES), süni intellekt, məlumatların emalı mərkəzləri (MEM, energetika təhlükəsizliyi, nüvə texnologiyaları, LCOE

Xülasə

Məqalədə məlumatların emalı mərkəzləri (MEM), süni intellekt sistemləri və elektrik nəqliyyatı tərəfindən enerjiyə olan tələbatın sürətli artımı ilə şərtlənən dünya nüvə energetikasının müasir dirçəliş mərhələsinin kompleks təhlili aparılmışdır. Karbohidrogen bazarlarının dəyişkənliyi şəraitində sabit baza yükünün və energetika təhlükəsizliyinin təmin edilməsinin əsas aləti kimi kiçik modul reaktorlar (KMR) texnologiyalarına və kiçik güclü atom elektrik stansiyalarına (KGAES) xüsusi diqqət yetirilmişdir. Aparıcı dünya dövlətlərinin — ABŞ, Çin, Hindistan, Böyük Britaniya, Fransa və Rusiyanın (“RİTM-200N» tipli innovativ reaktorlar, “Elena», “Şelf» layihələri, həmçinin Özbəkistandakı inteqrasiya olunmuş AES daxil olmaqla) miqyaslı strategiyaları və layihələri nəzərdən keçirilmişdir. KMR-lərin tətbiqinin iqtisadi aspektləri (CAPEX, LCOE), tənzimləyici maneələr və texnoloji məhdudiyyətlər, eləcə də atom generatorlarının sənaye klasterləri, aqrar sektor və kritik infrastrukturlarla inteqrasiyası məsələləri təhlil olunmuşdur.

Referanslar

1. World Nuclear Association. Nuclear Power in the World Today [Electronic resource]. — London: WNA, 2026. — Mode of access: https://www.world-nuclear.org.

2. International Atomic Energy Agency (IAEA). Small Modular Reactors: Developments and Outlook. — Vienna: IAEA, 2025. — 88 p.

3. Global Energy Review: The Future of Base-Load Power in AI and Data Centers. — International Energy Agency (IEA), 2025. — 120 p.

4. Advanced Nuclear Technologies and Captive Power Solutions for Industrial Clusters. — IAEA Technical Reports, 2024. — 96 p.

5. U.S. Nuclear Regulatory Commission (NRC). Licensing Framework and Progress Update for Advanced Small Modular Reactors. — Washington: NRC, 2026. — 54 p.

6. Аналитический обзор развития глобальной ядерной энергетики и рынка ММР. — Материалы отраслевых исследований, 2025–2026. — 112 с.

7. Department of Atomic Energy (DAE), India. Long-Term Nuclear Power Roadmap and Growth Targets to 2050. — Mumbai: DAE, 2025. — 45 p.

8. Министерство энергетики Республики Узбекистан. Отчет о развитии агропромышленного комплекса и интеграции энергетических систем. — Ташкент, 2025. — 78 с.

9. Институт ядерной физики Академии наук Узбекистана. Исследовательский реактор ВВЭР-С: история, научные достижения и производство медицинских изотопов. — Ташкент, 2025. — 64 с.

10. IAEA. SMR Definitions, Design Characteristics, and Global Classification. — Vienna: IAEA, 2024. — 52 p.

11. World Nuclear Energy Outlook 2026: Annual Review of Global Nuclear Capacities and Long-Term Projections. — London: World Nuclear Association, 2026. — 142 p.

12. Department of Atomic Energy (DAE), India. Prototype Fast Breeder Reactor at Kalpakkam, Tamil Nadu attains First Criticality. — Mumbai: DAE, 2026. — 28 p.

13. Официальный сайт Госкорпорации “Росатом». Проекты сооружения АЭС малой мощности и интегрированных станций в Узбекистане и Якутии [Электронный ресурс]. — Режим доступа: https://www.atomic-energy.ru.

14. World Nuclear Association. Small Modular Reactors (SMRs) — Global Deployment and Market Analysis. — London: WNA, 2026. — 84 p.

15. Развитие атомной энергетики за рубежом: стратегия малых модульных реакторов (ММР) / аналитический обзор мировой ядерной ассоциации. — Женева, 2025. — 98 с.

16. Петров, В. Н. Малые модульные реакторы в архитектуре энергообеспечения высоконагруженных вычислительных комплексов и систем искусственного интеллекта / В. Н. Петров, И. С. Смирнов // Атомная энергия и технологии нового поколения. — 2025. — № 4. — С. 45–58.

17. Использование малых атомных реакторов для энергообеспечения центров обработки данных: аналитический доклад / под ред. академика РАН А. А. Ильина. — Москва : Наука, 2026. — 132 с