“Əkinçi” Qəzetində Dil Problemləri Və Azərbaycan Ədəbi Dilinin İnkişafinin Tarixi Dinamikasi

Öz

Həsən bəy Zərdabi “Əkinçi” qəzeti vasitəsilə yalnız milli mətbuatın əsasını qoymaqla kifayətlənməmiş, eyni zamanda Azərbaycan ədəbi dilinin milli zəmində inkişafına güclü təkan vermiş, onun leksik, qrammatik və üslubi imkanlarının daha geniş və sistemli şəkildə üzə çıxarılmasına mühüm şərait yaratmışdır. Onun fəaliyyəti nəticəsində Azərbaycan dili təkcə məişət ünsiyyət vasitəsi kimi deyil, həm də ictimai, elmi və publisistik düşüncənin ifadə vasitəsi kimi formalaşmağa başlamışdır. Məqalədə “Əkinçi” qəzetinin müxtəlif saylarında əks olunan dil məsələləri müasir dilçilik yanaşmaları əsasında geniş şəkildə təhlil olunur. Burada alınma sözlərin milli qarşılıqlarla əvəzlənməsi prosesi, dil və nitq münasibətlərinin nəzəri və praktik aspektləri, nitqin formalaşma mexanizmləri, eləcə də ictimai mühitin dil davranışına təsiri xüsusi diqqət mərkəzində saxlanılır. Eyni zamanda rəsmi-işgüzar üslubun formalaşması və inkişafı, termin yaradıcılığı prosesində milli dil vahidlərinin aktivləşməsi, durğu işarələrinin yazı sistemində funksional rolu və onomastik vahidlərin (toponim və antroponimlərin) işlənmə xüsusiyyətləri kimi mühüm istiqamətlər kompleks şəkildə araşdırılır. Bununla yanaşı, dilin lüğət tərkibinin zənginləşməsi prosesi, dil əlaqələrinin tarixi və sosial xarakteri, qonşu dillərin Azərbaycan dilinə göstərdiyi qarşılıqlı təsir və bu təsirin nəticələri də elmi təhlil predmetinə çevrilir. Məqalədə həmçinin Həsən bəy Zərdabinin ortaq türk dili ideyası ilə bağlı irəli sürdüyü fikirlər xüsusi yer tutur və bu yanaşmanın dövrün dilçilik düşüncəsində nə qədər aktual və qabaqcıl olduğu vurğulanır. Ümumilikdə, Zərdabinin dilə yanaşması onun sistemli, elmi və maarifçi dünyagörüşünü əks etdirir və Azərbaycan dilçilik fikrinin inkişafında mühüm mərhələ kimi qiymətləndirilir.