AZƏRBAYCANDA ERKƏN TUNC DÖVRÜ MƏDƏNİYYƏTİNİN MƏNŞƏYİ VƏ XRONOLOGİYASI

Abstract

Erkən Tunc dövrü (e.ə. IV–III minilliklər) Cənubi Qafqazda, xüsusən Azərbaycan ərazisində sosial-iqtisadi, texnoloji və mədəni inkişafın sürətləndiyi mühüm tarixi mərhələdir. Bu dövrdə metal emalı, xüsusilə tuncun istehsalı, təsərrüfatda mühüm rol oynayaraq yeni istehsal münasibətlərinin və ixtisaslaşmanın formalaşmasına səbəb olmuşdur. Erkən Tunc dövrü mədəniyyətinin mənşəyi çoxkomponentli xarakter daşıyır və həm yerli eneolit ənənələrinin, həm də Yaxın Şərq, Kiçik Asiya və Mesopotamiya regionlarından gələn mədəni təsirlərin sintezindən yaranmışdır.

Arxeoloji tapıntılar göstərir ki, Qarabağ, Mil-Qarabağ, Naxçıvan, Şirvan və Urmiya hövzəsi kimi bölgələrdə inkişaf edən Kür-Araz mədəniyyəti Erkən Tunc dövrünün əsas mədəni kompleksi olmuş, məskunlaşma sistemində istehkamlı yaşayış yerləri, dairəvi-planda tikililər və inkişaf etmiş keramika istehsalı ilə seçilmişdir. Bu mədəniyyət geniş ticarət əlaqələrinə malik olmuş, Qafqazı Kiçik Asiya və Yaxın Şərqlə birləşdirən mədəni körpü rolu oynamışdır.

Xronoloji baxımdan Erkən Tunc dövrü adətən üç mərhələyə bölünür:

1. Erkən mərhələ (e.ə. IV minilliyin sonu – III minilliyin əvvəli) – Eneolit ənənələrinin davamı, ilkin tunc metalurgiyasının yaranması.

2. Orta mərhələ (e.ə. III minilliyin ortaları) – Kür-Araz mədəniyyətinin genişlənməsi, maldarlığın və əkinçiliyin inkişafı, şəhər tipli məskənlərin təşəkkülü.

3. Son mərhələ (e.ə. III minilliyin sonu) – Sosial iyerarxiyanın dərinləşməsi, dəfn adətlərində differensiasiya və yeni mədəni komplekslərə keçid.

Tədqiqat nəticələri göstərir ki, Erkən Tunc dövrü mədəniyyəti regionun sonrakı mədəni irsinə, o cümlədən Orta Tunc dövrü tayfa birliklərinin formalaşmasına güclü təsir göstərmiş, sosial strukturların formalaşması və ilk dövlətçiliyə aparan proseslər üçün zəmin yaratmışdır.